19 Şubat 2021 Cuma

Əməkhaqqı ilə bağlı yeni qərar kimlərə sərf edir?


Baş nazir Əli Əsədovun imzaladığı qərarla kənd təsərrüfatı müəssisələrində çalışan işçilərin əmək haqqının 20 faizə qədəri natura formasında ödənilə biləcək. Qaydalara görə işçinin razılığı ilə əmək haqqının 20 faizə qədəri mütənasib dəyərli natura formasında müəssisədə istehsal edilən istehlak malları və digər məişətdə işlədilən gündəlik tələbat malları ilə əvəzləşdirilmək imkanı olacaq.

Nazirlər Kabinetinin bu qərarının hansı zərurətdən yarandığını Sfera.az saytına şərh edən aqrar sahə üzrə ekspert Vahid Məhərrəmov söylədi ki, müstəqil Azərbaycanda bu təcrübə ilk dəfə tətbiq ediləcək. Ekspert xatırlatdı ki, sovet dövründə buna oxşar qayda kolxozlarda olub.

"Kolxozlarda idarə heyətinin qərarı ilə istehsal olunan məhsul natura formasında istehsalçılara verilə bilərdi”, - deyən V.Məhərrəmov hesab edir ki, bazar iqtisadiyyatı şəraitində belə bir qərarın qəbul edilməsi işçilərin haqqının pozulması deməkdir:

"Qərarda qeyd edilir ki, əmək haqqının 20 faizinin natura formasında ödənilməsi könüllü olacaq. Əgər könüllüdürsə, bu dəyişikliyə nə ehtiyac var? Kimsə razıdırsa, rəhbərliklə danışıb, əmək haqqının bir hissəsini natura şəklində ala bilər.

Bu qərar sahibkara imkan verəcək ki, müxtəlif yollarla işçiyə təzyiq edərək razılaşmanı imzalatsın. Sahibkar deyə bilər ki, pulu yoxdur, əmək haqqını tam ödəyə bilmir, ziyanla işləyir. Bu cür müxtəlif bəhanalər gətirərək işçini natura şəkilində əmək haqqı ödənişinə razı salacaq”.

V.Məhərrəmov yeni qaydanın işçilərdə narazılıq yaradacağını düşünür:

"İşçilərdə malın keyfiyyəti, qiyməti ilə bağlı narazılıq yaranacaq. Qərarda natura formasında əmək haqqının necə ödənilməsi tam incəliklərinə qədər müəyyənləşdirilməlidir. Veriləcək malın keyfiyyəti necə olacaq, bazar qiymətinə veriləcək, yoxsa başqa qiymət müəyyənləşdiriləcək? Məsələn, bazarda qiyməti 1 manat olan pomidor da var, 4 manat olan da. İstehsalçı bu qiymət fərqindən istifadə edib daha yüksək qiyməti götürə bilər.

Bu qərardan əslində aqroparklar, iri fermer təsərrüfatları faydalanacaq. Oliqarxlar üçün imkan yaranacaq ki, onlar istehsal etdikləri, amma satış üçün yararlı olmayan mallarını işçiyə satsın. Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı zamanı onun təxminən 20 faizi itkiyə gedir, keyfiyyəti aşağı olduğu üçün satışa yararlı olmur. İtkini sənədləşdirib işçilərə, fəhlələrə verəcəklər. Bu qərar çox ciddi ziddiyyət, problem və narazılıqlar yarada, insanları çıxılmaz vəziyyətə qoya bilər.

Təsəvvür edək ki, işçiyə maaş əvəzi 300-400 kq buğda verilib. İşçi bu qədər buğdanı nə etsin? Toyuq saxlamır, mal-qarası yoxdur. İndi dəyirman da yoxdur. Dəyirmanların hamısı mərkəzləşdirilmiş qaydada işləyir. İşçi məcbur olacaq ki, buğdanı aldığı qiymətdən daha aşağı qiymətə başqasına təklif etsin.
Məhkəməyə müraciət etsə də, xeyri olmayacaq. Çünki müqaviləsi var və əsaslandıracaqlar ki, bu razılaşmaya əsasən məhsul verilib”.

https://sfera.az/emek-haqqi-ile-bagli-yeni-qerar-kimlere-serf-edir-oliqarxlar-ucun-imkan-yaranacaq-ki/

Pandemiya dövründə regionlarda sosial həssas qrupların statistik uçotunun mövcud vəziyyəti qiymətləndirilib


Fevralın 19-da Regional Əməkdaşlıq üzrə Qara Dəniz Trastının (The Black Sea Trust for Regional Cooperation) dəstəyi, Media və İctimai Təşəbbüslər Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə "Pandemiya dövründə regionlarda sosial həssas qrupların statistik uçotunun mövcud vəziyyətinin qiymətləndirilməsi" mövzusunda ZOOM konfrans keçirilib. Konfransa dövlət qurumlarının, beynəlxalq təşkilatların, biznes dairələrinin nümayəndələri, yerli və xarici ekspertlərin iştirakı ilə təqdimat dinlənilib və onun ətrafında müzakirələr aparılıb. Tədbirdə ümumilikdə 15 nəfər iştirak edib.
Media və İctimai Təşəbbüslər Mərkəzinin rəhbəri Samir Əliyev qeyd etdi ki, pandemiyanın təsirlərinin müxtəlif sahələr üzrə araşdırması aparılıb. S.Əliyev söylədi ki, ekspertlərlə birgə problemləri öyrənmək və problemlərin aradan qaldırılması yollarını tapmaq, təkliflər hazırlayıb təqdim etmək qərarına gəliblər. O pandemiyanın təsirlərini öyrənmək üçün 3 həssas sosial qrupun seçildiyini bildirdi. Bunlar işsizlər, ahıllar və çoxuşaqlı ailələrdir. S.Əliyev dedi ki, hər 3 istiqamət üzrə pandemiyanın təsirləri tədqiq edilib.
Layihə çərçivəsində regionlarda sosial həssas qrupların statistik uçotunun mövcud vəziyyəti də qiymətləndirilib. Bu istiqamətdə 2 təqdimat olub. Mingəçevir Media Mərkəzinin rəhbəri Fərman Nəbiyev “Pandemiya dövründə Mingəçevir şəhərində sosial həssas qrupların statistik uçotunun mövcud vəziyyətinin qiymətləndirilməsi” mövzusunda təqdimat edib. AraşdırmaçıÜlviyyə Babsoy isə “Pandemiya dövründə Bərdə rayonunda sosial həssas qrupların statistik uçotunun mövcud vəziyyətinin qiymətləndirilməsi” mövzusunda təqdimatla çıxış edib.





12 Şubat 2021 Cuma

Azərbaycanda pensiyaçıların sayı azalır


Azərbaycanda üçüncü ildir ki, pensiyaçıların sayında azalma müşahidə edilir. İlkin məlumatlara əsasən 2020-ci ildə pensiyaçıların sayı 1,25 milyon nəfər olub ki, bu da 2019-cu illə müqayisədə 20 min nəfər azdır.

Sfera.az rəsmi məlumatlara əsasən bildirir ki, pensiyaçıların sayı 2017-ci ilin sonunda 1,318 milyon nəfərə yüksəlib. 2018-ci ilin yekununda pensiyaçıların sayı 1,29 milyon nəfərə, 2019-cu ilin sonunda 1,27 milyona, 2020-ci ilin sonunda 1,25 milyon nəfərə qədər azalıb.

Azərbaycanda ən çox pensiyaçı 2005-ci ilin sonunda olub. Həmin tarixdə 1,399 milyon pensiyaçı var idi.

Bəs, pensiyaçıların sayının azalmasına səbəb nədir və bu dinamika hansı dövrə qədər davam edə bilər?

Sfera.az saytına açıqlama verən "İqtisadi Forum" Ekspert Qrupunun üzvü, İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyinin sədr müavini, iqtisadçı-ekspert Rövşən Ağayev dedi ki, pensiyaçıların sayının azalması pensiyaçıxma yaşının artırılması ilə bağlıdır. Ekspert xatırlatdı ki, hər il pensiya yaşı 6 ay uzadılır. Belə ki, qanunvericiliyə əsasən 2021-ci ilin iyunun 30-na kimi kişilərdə, 2026-cı ilin ikinci yarısına kimi isə qadınlarda hər il pensiya yaşı 6 ay artırılır. R.Ağayevin fikrincə bu dəyişiklik pensiya çıxanların sayına təsir edir və gözləyə bilərik ki, 2027-ci ilə qədər pensiyaçıların sayı azalsın.

Amma pensiyaçıların sayına doğum və gözlənilən ömür uzunluğu göstəricilərinin də təsir etdiyini deyən R.Ağayev pensiya çıxanların sayındakı dəyişikliyi proqnozlaşdırmaq üçün bu amillərin nəzərə alınmasının vacib olduğunu vurğuladı:

"Hazırda qadınlar 62 yaşında pensiyaya çıxır. Bu yaşda olanlar 1959-cu ildə anadan olan şəxslərdir. 2027-ci ildə 1962-ci ildə doğulan qadınlar pensiya çıxacaq. Ola bilər ki, 1959-cu ildə doğulanların sayı azdır, amma 1962-ci ildə doğulanların sayı çoxdur.

Doğulanların sayındakı artım hesabına pensiyaçıların sayında azalma olmaya bilər. Ona görə də 2027-ci ilə qədər pensiyaçıların sayının azalacağına tam əmin olmaq çətindir”.

Ekspertbildirdi ki, Azərbaycanda pensiyaçıların ümumi əhaliyə nisbəti baxımından vəziyyət çox yaxşıdır:

"İnkişaf etmiş ölkələrdə pensiyaçıların sayının əhali sayına nisbəti 20-35 faiz intervalında dəyişir. Həmin ölkələrdə uzunömürlülüyün olması və doğumun aşağı olması pensiyaçıların sayını artırır. Azərbaycanda bu göstərici yaxşıdır. Ölkəmizdə əhalinin 12,5 faizi pensiyaçıdır”.

R.Ağayev hesab edir ki, Azərbaycanda pensiyaçıya düşən işləyənlərin sayı baxımından vəziyyət ağırdır:

"Bizdə rəsmi statistikaya əsasən 1,7 milyona yaxın muzdlu işçi var. Hər pensiyaçıya 1,36 işləyən düşür. Bu, çox pis göstəricidir. İnkişaf etmiş ölkələrdə hər pensiyaçıya 3-4 işləyən düşür. Çünki həmin ölkələrdə leqal məşğulluğun səviyyəsi çox yüksəkdir. Azərbaycanda leqal məşğulluqla bağlı vəziyyət kritikdir, hələ də gizli işləyənlərin sayı çoxdur”.

10 Şubat 2021 Çarşamba

Çoxuşaqlı ailələrin pandemiyasının mənfi təsirlərindən qorunması yolları öyrənilib



Fevralın 9-da Regional Əməkdaşlıq üzrə Qara Dəniz Trastının (The Black Sea Trust for Regional Cooperation) dəstəyi, Media və İctimai Təşəbbüslər Mərkəzinin təşkilatçılığı ilə "Çoxuşaqlı ailələrə pandemiyanın mənfi təsirlərinin azaldılması tədbirləri: hökumətin siyasəti və nəticələr" mövzusunda ZOOM konfrans keçirilib. Konfransa dövlət qurumlarının, beynəlxalq təşkilatların, biznes dairələrinin nümayəndələri, yerli və xarici ekspertlərin iştirakı ilə təqdimat dinlənilib və onun ətrafında müzakirələr aparılıb. Tədbirdə ümumilikdə 13 nəfər iştirak edib.
Media və İctimai Təşəbbüslər Mərkəzinin rəhbəri Samir Əliyev qeyd etdi ki, karantin tədbirləri insanlarda sosial-iqtisadi sıxıntılar yaradır. S.Əliyev söylədi ki, bu sıxıntıları nəzərə alaraq ekspertlərlə birgə problemləri öyrənmək və problemlərin aradan qaldırılması yollarını tapmaq, təkliflər hazırlayıb təqdim etmək qərarına gəliblər. O pandemiyanın təsirlərini öyrənmək üçün 3 həssas sosial qrupun seçildiyini bildirdi. Bunlar işsizlər, ahıllar və çoxuşaqlı ailələrdir. S.Əliyev dedi ki, hər 3 istiqamət üzrə pandemiyanın təsirləri tədqiq edilib.
Bu istiqamətlərdən biri də çoxuşaqlı ailələrdir. İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyinin sədri Azər Mehtiyev "Çoxuşaqlı ailələrin Covid-19 pandemiyasının mənfi təsirlərindən qorunmasına yönəlik sosial müdafiə tədbirləri: mövcud durum və problemlər" mövzusunda təqdimatla çıxış edib.

A.Mehtiyevin təqdimatı ilə aşağıdakı linkdən tanış olmaq mümkündür:

https://iqtisadiforum.blogspot.com/2021/02/pandemiyann-coxusaql-aillr-tsiri.html


Çoxuşaqlı ailələrin Covid-19 pandemiyasının mənfi təsirlərindən qorunmasına yönəlik sosial müdafiə tədbirləri: mövcud durum və problemlər


Giriş

Cəmiyyətin Covid-19 pandemiyasının mənfi təsirlərinə həssas əsas risk qruplarından biri də çoxuşaqlı ailələrdir. Beynəlxalq təşkilatların və tədqiqat universitetlərin çoxsaylı araşdırmaları göstərir ki, pandemiyanın və onunla əlaqədar tətbiq olunan karantin tədbirlərinin çoxuşaqlı ailələrə təsirləri heç də yalnız iqtisadi xarakterli problemlərlə məhdudlaşmır: belə ailələrdə uşaqların üzləşdikləri sosial və psixoloji xarakterli problemlər təsir gücünə görə nəinki iqtisadi çətinliklərdən geri qalmır, əksinə, hətta daha dərin və uzunmüddətli təsirlər yarada bilir.

Buna görə də, beynəlxalq təşkilatlar tövsiyə edirlər ki, pandemiya şəraitində çoxuşaqlı ailələrə göstərilən yardımlar heç də yalnız maddi yardımlarla məhdudlaşmamalı, həm valideynlər, həm də uşaqlar müxtəlif psixoloji dəstək proqramları ilə əhatə olunmalı, valideynlərin ev şəraitində asudə vaxtın səmərəli təşkili, ailədaxili münasibətlərin düzgün təşkili və s. kimi məsləhət xidmətlərinə çıxışı təmin edilməlidir.

Dünya ölkələrinin təcrübələrinin araşdırılması göstərir ki, ayrı-ayrı ölkələrdə pandemiya dövründə belə ailələrə göstərilən dövlət sosial yardımlarının, habelə qeyri-maddi formada təqdim olunan ictimai qayğının həcmi və əhatə dairəsi həmin ölkələrin inkişaf səviyyəsindən, hökumətlərin maddi imkanlarından və gücündən asılı olaraq çox geniş diapazonda fərqlənir. Bu zaman uşaqlara və uşaqlı ailələrə dövlət sosial yardım sisteminin oturuşmuş və işlək mexanimlərinə malik ölkələr yaxşı mənada xüsusilə fərqlənirlər. Belə mexanizmlərə malik olmayan və hökumətlərinin imkanları məhdud olan ölkələrdə isə pandemiya çoxuşaqlı ailələrin daha da yoxsullaşmasını gücləndirib.

Çoxuşaqlılıq tarixən Azərbaycan cəmiyyətinin əsas xarakterik xüsusiyyətlərindən biri hesab olnur. SSRİ-nin tərkibində olduğu dövrdə Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində, xüsusilə kənd yerlərində çoxuşaqlı ailələr bütün ailələrin əksəriyyətini təşkil edirdi. XX əsrin 70-80-ci illərindən başlayaraq Azərbaycanda çoxuşaqlı ailələrin sayı azalmağa başlayıb. Azərbaycan siyasi müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkədə çoxuçaqlı ailələrin sayının azalması prosesi daha da sürətlənib: DSK-nın əhalinin siyahıyaalınma məlumatlarına əsasən, ölkədə 4 və daha çox uşağı olan ev təsərrüfatlarının sayı 1999-cu ildə 213.9 min olduğu halda, 2009-cu ildə bu say 126.7 minə düşüb, yəni 1.7 dəfə azalıb. 2019-cu ildə keşirilən əhalinin siyahıya alınmasının nəticələri üzrə məlumatlar hələ açıqlanmasa da, DSK-nın digər əlaqəli məlumatları əsasında apardığımız hesablamalar 2020-ci ildə ölkədə 4 və daha çox uşağı olan ailələrin sayının təqribən 70 min ətrafında olduğunu söyləməyə əsas verir. Statistik məlumatlara və formalaşmış təcrübəyə əsasən demək olar ki, bu ailələrin əksəriyyəti (təqribən 60%-ə qədəri) əsasən kənd yerlərində yaşayır. Bu tədqiqatda pandemiya və karantin şəraitində ölkədə çoxuşaqlı ailələrin, xüsusilə uşaqların üzləşə biləcəyi mənfi təsirlərin azaldılması, onların rifahının pisləşməsinin qarşısının alınması istiqamətində Azərbaycan hökumətinin həyata keçirdiyi sosial siyasət addımları araşdırılır.

Adətən belə siyasət tədbirləri 2 hissədən ibarət olur: i) çoxuşaqlı ailələrə münasibətdə hökumətin davamlı həyata keçirdiyi sosial nüdafiə tədbirləri və ii) bilavasitə pandemiyanın yaratda biləcəyi yeni mənfi təsirlərin qarşısının alınması yaxud azaldılmasına yönəlik addımlar. Buna görə də tədqiqat zamanı çoxuşaqlı ailələrə və onların sosial müdafiəsinə münasibətdə hökumətin mövcud siyasəti və belə siyasətin hüquqi bazası öyrənilir, pandemiya ilə bağlı hökumətin belə ailələlərə münasibətdə tətbiq etdiyi əlavə sosial müdafiə mexanizmləri araşdırılır.

Tədqiqat zamanaı araşdırmanın predmetinə uyğun həm zəruri hüquqi-normativ baza araşdırılıb, həm müvafiq dövlət və hökumət qurumlarının hesabatları öyrənilib, həm də zəruri məlumatların əldə edilməsi üçün müvafiq qurumlara informasiya sorğuları ilə müraciət olunub.

Yerli və xarici təcrübənin öyrənilməsi və araşdırılması nəticəsində tədqiqatın sonunda pandemiya və digər oxşar hallarda çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinin təşkili və gücləndirilməsi sahəsində hökumət siyasətinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində tövsiyələr verilir.

                 1. Çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsi sahəsində hökumət siyasətinin əsas istiqamətləri və normativ-hüquqi bazası


Dünya ölkələrinin təcrübəsinə əsasən, hökumətin çoxuşaqlı ailələrə və onların sosial müdafiəsinə yönəlik siyasəti, bir qayda olaraq, onun ya demoqrafik siyasətinin (məsələn, ya doğumun stimullaşdırılmasına (Rusiya), ya da doğumun məhdudlaşdırılmasına (Çin) yönəlik), ya ailənin sosial müdafiəsi və uşaq haqqlarının qorunması siyasətinin (ABŞ və Avropa ölkələri), ya da yoxsulluğun azaldılması sahəsində siyasətinin mühüm tərkib hissəsi kimi meydana çıxır. Bu sahədə hökumətin qarşısında duran vəzifələrin miqyasından asılı olaraq hətta çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinə yönəlik ayrıca siyasətin işlənilməsi də mümkündür.

Azərbaycanda çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinə yönəlik sistemli şəkildə işlənilmiş və ardıcıl həyata keçirilən vahid hökumət siyasəti yoxdur. Ayrı-ayrı dövlət proqramlarında və siyasət sənəalərində çoxuşaqlı ailələrə münasibət ya ümumi şəkildə ifadə olunur, ya da çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsi ilə bağlı müəyyən addımlar nəzərdə tutulur. 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2004-cü il 11 noyabr tarixli 517 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında demoqrafiya və əhali sakinliyinin inkişafı sahəsində Dövlət Proqramı"nda[1] qeyd olunurdu ki, “Keçən illər ərzində ölkədə doğum əmsalının azalması müşahidə olunur... Doğum əmsalının azalmasına təsir edən amillərdən biri son illər ailələrdə çoxuşaqlılıqdan orta uşaqlılığa keçid meylinin güclənməsidir. Bunun nəticəsi olaraq, ailələrdə 3 və daha artıq doğulan uşaqların xüsusi çəkisinin azalması baş vermişdir”. Lakin həmin proqramda hökumətin qarşıya qoyduğu məqsəd və vəzifələr, habelə siyasət prioritetləri sırasında xüsusi olaraq çoxuşağlı ailələrə və onların sosial müdafiəsinə yönəlik hər-hansı müddəalar və tədbirlər nəzərdə tutulmurdu. Bu proqramdan sonra hökumətin demoqrafiya və əhali sakinliyi sahəsində başqa proqram sənədi olmayıb. 2017-ci ildə Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi tərəfindən 2017-2030-cu illər üzrə Azərbaycan Respublikasında əhali sakinliyi və demoqrafik inkişaf sahəsində Dövlət Proqramı” layihəsinin hazırlandığı bəyan edilsə[1] də, bu proqramın təsdiq edilməsi hələlik baş verməyib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2008-ci il15 sentyabr tarixli 3043 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq ediliş “2008-2015-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azaldılması və davamlı inkişaf Dövlət Proqramı”nda ev təsərrüfatlarının tədqiqatının nəticələrinə uyğun olaraq, çoxuşaqlı ailələrin yüksək yoxsulluq riski daşıması amilini siyasət prioritetlərinin formalaşdırılması zamanı nəzərə alınmalı mühüm məsələlərdən biri kimi vurğulanıb: “Uşaqlar, çoxuşaqlı ailələr ən yüksək yoxsulluq riskinə malikdir. Ev təsərrüfatlarında uşaqlarla əlaqədar əlavə xərclər tələb olunduğundan həmin ailələrdə böyüklərin gəlir əldə etmək imkanlarını yaxşılaşdırmaqla yoxsulluq riskini azaltmaq mümkündür. Eyni zamanda aztəminatlı uşaqlı ailələrin zəruri yardımlarla təmin edilməsi məqsədilə onların sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi tədbirləri həyata keçirilməlidir. Çoxuşaqlı ailələrdə yoxsulluq riskinin daha yüksək olması sosial xərclərin nisbətən aşağı yaş qrupunda olanlara və uşaqlı ailələrə istiqamətləndirilməsini zəruri edir”[2]. Amma bu Dövlət Proqramında da xüsusilə çoxuşaqlı ailələrə və onların sosial müdafiəsinə yönəlik konkret siyasət addımları və tədbirləri nəzərdə tutulmamışdı.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 2 iyun tarixli 2073 nömrəli Sərəncamı ilə “Azərbaycan Respublikasının Uşaqlara dair 2020–2030-cu illər üçün Strategiyası”[3], dövlət başçısının 27 noyabr 2020-ci il il tarixli Sərəncamı ilə isə . “Uşaqlara dair Strategiyanın həyata keçirilməsi üzrə 2020–2025-ci illər üçün Fəaliyyət Planı”[4] təsdiq edilib. Strategiyada xüsusi olaraq çoxuşaqlı ailələrdə olan uşaqların hüquqları və sosial müdafiəsi ilə bağlı hər-hansı spesifik müddəa yoxdur. Amma aztəminatlı ailələrdən olan yeniyetmələrin təhsil imkanlarının dəstəklənməsi üçün təqaüd proqramlarının təsis edilməsi məqsədilə dövlət və qeyri-dövlət sektorunun əməkdaşlığının təşviqi istiqamətində fəaliyyətlərin ola biləcəyi qeyd olunur.
    Bununla belə, hökumətin əhalinin sosial müdaiəsinə yönəlik siyasətində və müvafiq qanunvericilikdə çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinə yönəlik ayrı-ayrı mexanizmlər mövcudur. Belə ki, “Ünvanlı dövlət sosial yardımı haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununun[5] (21 oktyabr 2005-ci il, № 1039–IIQ) “Sosial yardım almaq hüququ olan ailələr” adlı 3-cü maddəsində qeyd olunur ki, “Sosial yardım hüququna orta aylıq gəliri onlardan asılı olmayan səbəblərdən (ailə üzvlərinin əmək qabiliyyətsiz olması, ailənin əmək qabiliyyətli üzvünün birinci dərəcə əlilliyi olan şəxsə, 8 yaşına çatmamış uşağa və ya sağlamlıq imkanları məhdud 18 yaşınadək uşağa qulluq etməsi, 23 yaşınadək əyani təhsil alması, müvafiq icra hakimiyyəti orqanında dövlət orqanının və ya hüquqi şəxsin ləğv edilməsi və ya işçilərin sayı və ya ştatların ixtisar edilməsi ilə əlaqədar işsiz kimi qeydə alınması, vəfat etməsi, məhkəmə tərəfindən itkin düşmüş və yaxud ölmüş hesab edilməsi, azadlıqdan məhrum edilməsi, ailə üzvünün olduğu yerin məlum olmaması) hər bir ailə üzvü üçün ehtiyac meyarının məcmusundan aşağı olan aztəminatlı ailələr malikdirlər”. 
    Yeri gəlmişkən, Ünvanlı dövlət sosial yardımı (ÜDSY) dedikdə dövlət tərəfindən aztəminatlı ailələrə aylıq verilən pul yardımı nəzərdə tutulur. Aztəminatlı ailə dedikdə, orta aylıq gəlirləri hər bir ailə üzvü üçün ehtiyac meyarının məcmusundan aşağı olan ailə nəzərdə tutulur. Bu zaman ailənin gəlirləri dedikdə, ailə üzvlərinin bütün növ gəlirləri, o cümlədən mülkiyyətdən, ailə üzvlərinə məxsus əmlakdan, faktiki alınan alimentlərdən, kreditdən, şəxsi yardımçı təsərrüfatdan (iri və xırda buynuzlu malqara, ev quşları, arı ailəsi və s.) əldə olunan və yaxud əldə oluna biləcək pul və natural formada gəlirlərinin toplusu nəzərdə tutulur.
    Orta aylıq gəliri onlardan asılı olmayan səbəblərdən hər bir ailə üzvü üçün ehtiyac meyarının məcmusundan aşağı olan aztəminatlı ailələr ÜDSY almaq hüququna malikdirlər. Aztəminatlı ailələr ehtiyac meyarının məcmusu ilə orta aylıq gəlirinin arasındakı fərq məbləğində ünvanlı dövlət sosial yardım alırlar[1]. Ünvanlı dövlət sosial yardımının təyin edilməsi məqsədilə 2020-ci il üçün ehtiyac meyarının həddi 160 manat məbləğində təsdiq olunmuşdu[2].

Sosial müavinətlər haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununa[3] (7 fevral 2006-cı il, № 55-IIIQ) 29 oktyabr 2013-cü il tarixli 791-IVQD nömrəli Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə edilən əlavə və dəyişikliklər nəticəsində qanunun 4.0.1-cü bəndində qeyd olunan aylıq müavinətlərin sırasına “beşdən çox uşağı olan qadınlara müavinət” növü əlavə edildi. 2013-cü ildə qanuna edilən həmin əlavə və dəyişikliklərə əsasən beşdən çox uşaq doğub tərbiyə edən qadınlara, uşaqların sağ olması şərti ilə, bu hüququn yaranmasına səbəb olmuş uşağı (yəni altıncı uşağı) bir yaşına çatdıqda müavinət təyin edilir. Bu müavinət uşağın 18 yaşı tamam olan ayın sonunadək verilir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 aprel 2019-cu il tarixli Fərmanına əsasən bu müavinətin məbləği hər uşağa görə 2019-ci ilin aprelin 1-dən 55 manat məbləğində müəyyənləşdirilib[4].

Müavinət Azərbaycan Respublikasının Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Sosial Müdafiə Fondu tərəfindən tələb olunan sənədlər təqdim edildikdən sonra təyin edilir və ödənilir[5]. Tədqiqat zamanı Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiə Nazirliyinə ünvanlanan informasiya sorğusuna cavab olaraq Nazirlikdən bildiriblər ki, 2020-ci ildə 9 mindən çox uşağa görə 2532 ailəyə belə müavinət ödənilməkdədir.

Sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən vətəndaşlar üçün kvota tətbiq edilməsi Qaydasına (Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2005-ci il 22 noyabr tarixli 213 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilib) əsasən “yetkinlik yaşına çatmamış uşaqları tərbiyə edən tək və çoxuşaqlı valideynlər” sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən vətəndaşların kateqoriyasına daxildir[6].

Bir sıra dünya ölkələrinin təcrübələrində uşaqlı ailələr üçün nəzərdə tutulan sosial müdafiə tədbirləri sırasında vergi güzəştləri və vergidən azadedilmələr mühüm yer tutur. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsində xüsusi olaraq çoxuşaqlı ailələrə münasibətdə yalnız gəlir vergisi üzrə müəyyən güzəşt nəzərdə tutulur. Belə ki, Məcəllənin “Gəlir vergisindən azadolmalar və güzəştlər”adlı 102-ci maddəsinin 102.5-ci bəndinə əsasən, qohumluq dərəcəsindən asılı olmayaraq himayəsində azı üç nəfər, o cümlədən gündüz təhsil alan 23 yaşınadək şagirdlər və tələbələr olan ər və ya arvaddan birinin vergi tutulmalı olan aylıq gəliri 50 manat məbləğində azaldılır[1]. Bu qayda uşaqların 18 yaşa, tələbələrin və şagirdlərin 23 yaşa çatdığı ilin sonunadək, habelə uşaqların və himayədəkilərin öldüyü hallarda ölüm ilinin sonunadək saxlanılır. Fiziki şəxslərin vergi tutulan gəliri uşağın doğulduğu və himayədə olanın himayəyə götürüldüyü aydan başlayaraq azaldılır.

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 5 may 1994-cü il tarixli 176 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş Ümumtəhsil internat məktəblərinin nümunəvi Əsasnaməsinə əsasən ümumi tipli ümumtəhsil internet məktəblərinə çoxuşaqlı, lazımi maddi-məişət və tərbiyə şəraiti olmayan ailələrdən gələnlər uşaqlar qəbul olunurlar[2].


2. “Çoxuşaqlı ailə”nin müəyyənliyi və sayı


Çoxuşaqlı ailələrə və onların sosial müdafiəsi sahəsində hökumət siyasətini müəyyən edən strategiya və proqram sənədlərin, habelə normativ-hüquqi aktların şərhi ilə bağlı yuxarıda verdiyimiz qısa icmaldan aydın olur ki, hökumətin bu sənədlərində “çoxuşaqlı ailə” ifadəsinin dəqiq müəyyənliyi yoxdur. Ailədəki uşaqların sayı meyar kimi götürülərək müavinətin verilməsi nəzərdə tutulan yalnız bir mexanizm var ki, bu da 5-dən çox uşağı olan analara verilən aylıq müavinətdir. Bu halda da ailədə məhz 6-cı uşağın doğulması və onun 1 yaşına çatması zamanı anaya aylıq müavinətin ödənilməsinə başlanılır. Yəni bu halda “çoxuşaqlılıq” 6 uşaqdan başlamış olur.

Amma vaxtıilə bu istiqamətdə müəyyən cəhdlər olb. Belə ki, mətbuatda gedən məlumatlara əsasən Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən 2012-ci ildə “Çoxuşaqlı ailələrə dövlət dəstəyi haqqında” qanun layihəsi hazırlanıb və həmin layihədə çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində bir sıra konkret sosial müdafiə mexanizmlərinin tətbiqi nəzərdə tutulub[3]. Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinə etdiyimiz müraciətə cavab olaraq, Komitə bu məlumatı təsdiqlədi. Qanun layihəsi həmin dövrdə Əmək və Əhalinin Sosial müdafiəsi Nazirliyi ilə də müzakirə edilmişdi.

Həmin qanun layihəsində “çoxuşaqlı ailə”nin müəyyənliyi üçün aşağıdakı meyarlar təklif olunurdu:

· övladlığa götürülən uşaqlar da daxil olmaqla tərkibində beş və daha çox uşağı olan (əyani təhsil alanlar təhsili bitirənədək, lakin 23 yaşdan çox olmamaqla, habelə çağırış üzrə həqiqi hərbi xidmətdə olanlar-xidmət müddəti bitənədək);

· 3 və daha artıq əkiz uşaqları olan;

· atanın vəfat etməsi nəticəsində 3 və daha artıq uşağın təkbaşına ana tərəfindən böyüdüldüyü və tərbiyə edildiyi ailə.

Lakin həmin qanun layihəsinin sonrakı taleyi qeyri-müəyyən olaraq qalıb və müzakirələri qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınıb.

Yeri gəlmişkən qeyd etməyi zəruri hesab edirik ki, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin saytında[4] “Çoxuşaqlı ailələrlə bağlı təhlil” adlı bir araşdırma yazısına da rast gəldik. Görünür araşdırma haqqında qeyd olunan qanun layihəsinin əsaslandırılması üçün hazırlanıbmış. Araşdırmada Azərbaycanda çoxuşaqlı ailələrə münasibətdə həyata keçirilən dövlət dəstəyi tədbirlərinin yetərli olmaması vurğulanır: “Azərbaycanda çoxuşaqlı ailələrə dövlət dəstəyi bu və ya digər normativ hüquqi aktlarda nəzərdə tutulsa da ailə institutu üzrə aparılan araşdırmalar, təhlillər və eyni zamanda beynəlxalq praktika bu kateqoriyadan olan ailələrin hərtərəfli dəstəklənməsi üçün yetərli olmadığını göstərir” [5]. Araşdırmada Fransa, İsveç, Finlandiya, Almaniya, Çexiya, Polşa və Rusiyada çoxuşaqlı ailələrə münasibətdə tətnbiq olunan sosial müdafiə tədbirləri barədə məlumat verilir.

DSK-nın saytında oolan statsitik məlumatlar bazasından və statistik bülletenlərindən də ölkədə olan çoxuşaqlı ailələrin sayı barəsində dəqiq məlumat əldə etmək mümkün deyildir. Tədqiqat çərçivəsində Dövlət Statistika Komitəsinə ünvanlanan informasiya sorğusuna verilən cavabda Komitə bildirib ki, “Azərbaycanda çoxuşaqlı ailələrin (4 və daha çox uşağı olan ailələr) sayı, çoxuşaqlı ailələrin ölkənin rayon və şəhərlər üzrə bölgüsü Komitə tərəfindən müşahidəsi aparılan göstəricilərin siyahısına daxil deyildir”. Yəni Komitənin cavabında 4 və daha çox uşağı olan ailələr “çoxuşaqlı” qəbul olunur.

Bununla belə DSK-nın statistk məlumat bazasında uşaqların sayına görə ev təsərrüfatlarının bölgüsü barədə məlumatlar mövcuddur. Bu informasiyalar əhalinin siyahıyaalınma məlumatları əsasında toplandığından Komitənin mövcud bazasında müstəqillik dövrünə dair 1999-cu və 2009-cu illər üzrə məlumatları əldə edə bildik (2019-cu ildə keçirilən siyahıyaalınmanın nəticələrinin 2022-ci ildə açıqlanması gözlənilir). Həmin məlumatlara əsasən 1999-cu ildə ölkədə 4 və çox uşağı olan ev təsərrüfatlarının sayı 213.9 min olub ki, bu da bütün uşaqlı ev təsərrüfatlarının 16.7%-ni təşkil edib. Bu ev təsərrüfatlarının 124.8 mini (58.3%-i) kənd yerlərində, 89.1 mini isə şəhər yerlərində yaşayıb. 2009-cu ildə isə ölkədə 4 və çox uşağı olan ev təsərrüfatlarının sayı 126.7 min olub: bunların 69.9 mini (55.2%-i) kənd yerlərinə, qalan 56.8 mini isə şəhər yerlərinə aiddir. Məlumatlardan göründüyü kimi, 10 il ərzində azərbaycanda 4 və çox uşağı olan ev təsərrüfatlarının sayı 87.2 min ədəd, yaxud 41.2% azalıb.

DSK doğum ardıcıllığı üzrə diri doğulanların sayı haqqında illik məlumatları açıqlayır. Bu məlumatlarda il ərzində diri doğulanlar 1-ci, 2-ci, 3-cü, d-cü və 5-ci və çox uşaq olmaqla qruplaşdırılır. Məlumata əsasən, 2000-2019-cu illərdə ölkədə ailənin 4-cü və 5-ci (və çox) uşaqlarının doğulması hallarının sayı aşağıdakı diaqramdakı kimi olub (diaqram 1):


Diaqramdan göründüyü kimi, 2000-ci ildən 2009-cu ilədək olan dövrdə ölkədə ailələrdə 4-cü (və bundan sonrakı saylar üzrə) doğulan uşaqların sayı azalmağa meylli olub, 2010-2014-cü illərdə 4-cü uşaqların doğum sayında artım baş verib, sonrakı illərdə isə yeniən azalma meyli yaranıb. Bunun səbəbləri barədə çox dərinə getmədən, bunu qeyd edək ki, DSK-nın məlumatlarına əsasən, Azərbaycanda ümumi nəsilvermə (fertillik) əmsalı 2000-ci ildə 2.0, 2005-2010-cu illər dövründə 2.3, 2011-ci ildə 2.4 olub. 2011-ci ildən sonrakı bütün illərdə bu əmsal ildən-ilə aşağı düşüb və 2019-cu ildə 1.8 təşkil edib. Nəsilvermə əmsalındakı bu azalma ölkənin gələcək demoqrafik vəziyyətinə münasibətdə yeni çağırışlar formalaşdırır.

DSK-nın yuxarıdakı diaqramda təqdim olunan məlumatları əsasında 2020-ci ildə ölkədə 18 yaşınadək 4 və daha çox uşağı olan ailələrin sayını müəyyən təqribiliklə qiymətləndirməyə imkan verir. 2002-2019-cu illər dövründə ailənin 4-cü uşağı olaraq doğulan ailələrin sayı 68425 təşkil edir. 5-ci və sonra doğulan uşaqlar 4 uşaqlı ailələrdə doğulduqlarından onlar da çoxuşaqlı ailələr kimi bu saya daxil olur. Əgər ali məktəblərdə oxuyan tələbələr də nəzərə alınarsa, onda 2020-ci ildə ölkədə 4 və daha çox uşağı olan ailələrin sayının təqribən 70-75 min olduğunu söyləmək olar.

3. Pandemiya şəraitində çoxuşaqlı ailələrə göstərilən sosial 
müdafiə və sosial qayğı tədbirləri


Çoxuşaqlı ailələr pandemiyanın müxtəlif cür mənfi təsirlərinə məruz qalan ən həssas risk qruplarından biridir. Buna görə də bu qrupa yönəlik dövlət dəstəyi mexanizmlərini müəyyənləşdirmək üçün, ilk növbədə, pandemiyanın və onunla bağlı tətbiq olunan karantin tədbirlərinin çoxuşaqlı ailələrə mümkün təsir kanalları dəqiqləşdirilməlidir.

Dünya Səkiyyə Təşkilatı, Dünya Bankı, UNİCEF, Save The Children, OECD və bir çox başqa beynəlxalq təşkilatların, habelə universitetlərin çoxsaylı araşdırmaları[1] göstərir ki, pandemiyanın və onunla əlaqədar tətbiq olunan karantin tədbirlərinin çoxuşaqlı ailələrə təsirləri heç də yalnız iqtisadi xarakterli problemlərlə məhdudlaşmır: belə ailələrdə uşaqların üzləşdikləri sosial və psixoloji xarakterli problemlər təsir gücünə görə nəinki iqtisadi çətinliklərdən geri qalmır, əksinə, hətta daha dərin və uzunmüddətli təsirlər yarada bilir.

Belə mümkün təsirlərə bunlar aid edilə bilər:

1) valideynlərin işlərindən və gəlirlərindən tam və ya qismən məhrum olması səbəbindən yaranan maddi sıxıntılar, habelə bununla əlaqədar meydana çıxan keyfiyyətli, vitaminlə zəngin və yetərli miqdarda qidalana bilməmə;

2) karantin şəraitində özünüqoruma və gigiyenik vasitələrlə təminat problemi;

3) distant təhsilə keçidlə bağlı evdə olan hər bir uşağın distant təhsilinin təşkili üçün tədrisin texniki vasitələri (kompüter, noutbuk, smart-telefon və s.) və yetərincə sürətli internetlə təminatı;

4) Covid-19 virusuna yoluxma zamanı əlavə müayinə və müalicə xərcləri;


5) idman və ya gündəlik gəzinti fəallığının azalması və günərzi evdəqalma səbəbindən ev şəraitində asudə vaxtın səmərəli təşkili problemləri;

6) sadalanan hallar üzündən uşaqların psixoloji durumunda yaranan gərginliklər və uşaqlar arasında münaqişələrin artması;

7) ailələrin evə qapanması səbəbindən artan ailədaxili münaqişələrin və valideynlər arasındakı gərginliklərin uşaqların psixologiyasına mənfi təsirləri;

8) uşaqlara münasibətdə valideyn basqılarının və zorakılığının artması və s..

Buna görə də, beynəlxalq təşkilatlar tövsiyə edirlər ki, pandemiya şəraitində çoxuşaqlı ailələrə göstərilən yardımlar heç də yalnız maddi yardımlarla məhdudlaşmamalı, həm valideynlər, həm də uşaqlar müxtəlif psixoloji dəstək proqramları ilə əhatə olunmalı, valideynlərin ev şəraitində asudə vaxtın səmərəli təşkili, ailədaxili münasibətlərin düzgün təşkili və s. kimi məsləhət xidmətlərinə çıxışı təmin edilməlidir.

Dünya ölkələrinin təcrübəsinə əsasən pandemiya şəraitində çoxuşaqlı ailələrə göstərilən dövlət dəstəyi mexanizmləri, adətən, belə ailələrə və uşaqlara münasibətdə dövlətin mövcud sosial müdafiə tədbirlərinə əlavə olaraq meydana çıxır. Yuxarıdakə təhlildən aydın olur ki, əslində Azərbaycanda çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsi istiqamətində davamlı fəaliyyət göstərən 2 mexanizm mövcuddur:

1) 6-cı uşaq 1 yaşına çatandan sonra anaya hər uşağa görə erilən aylıq müavinət (2020-ci ildə mbləği hər uşağa görə 55 manat olub) – göründüyü kimi, bu dəstək 4 və 5 uşağı olan ailələrə şamil olunmur, halbuki DSK-nın məlumatları da göstərir ki, ölkədə çoxuşaqlı ailələrin böyük əksəriyyəti məhz 4 uşaqlı ailələrdir, yəni 6 və bundan çox uşaqğı olan ailələrin sayı çox deyildir;

2) ünvanlı sosial yardım (ÜSY) mexanizmi – ailədə hər nəfər hesabı ilə gəlirlər ehtiyac meyarından (2020-ci ildə 160 manat) aşağı olduqda verilən əlavə maddi dəstək. 4 və çox sayda uşağı olan ailələrin 60 faizə qədərinin kənd yerlərində yaşadığını və torpaq payı olan ailələrə ünvanlı sosial yardımın verilmədiyi nəzərə alınarsa, onda çoxuşaqlı ailələrin böyük bir qisminin bu yardımdan kənarda qaldığını düşünmək olar. ƏƏSM Naziri S.Babayevin açıqladığı məlumata əsasən, “2020-ci ildə 77 min ailənin 322 min üzvünə ünvanlı yardım ödənilmişdir. Bu, 2019-cu illə müqayisədə 19 min nəfər çoxdur və 15 faizlik artımla orta aylıq ödənilən məbləğ 240 manata çatmışdır”[1]. ÜSY alan ailələrin nə qədərinin çoxuşaqlı ailələr olması ilə bağlı tədqiqat çərçivəsində ƏƏSMN-nə ünvanlanan suala da cavab almaq mümkün olmadı – Nazirliyin belə bir statitika aparmadığı bəlli oldu. Kənd yerlərində uşaqların müxtəlif formalarda işlərə cəlb olunmasının geniş yayılmasının bir səbəbi həm də budur. ABS əmək bazarı hesabatında[2] (2019) Azərbaycanda uşaq əməyi barədə məlumatlar yer alıb. Həmin hesabatda qeyd olunur ki, Azərbaycanda 5-14 yaş arası uşaqların 4.5%-i ya iqtisadiyyatın müxtəılif sahələrində çalışır, ya da müxtəlif cür məcburi əməyə cəlb olunurlar. 7-14 yaşarası uşaqların 4.9%-i həm məktəbə gedir, həm də çalışırlar. Hesabatda vurğulanır ki, Azərbaycanda uşaq əməyindən xüsusilə kənd təsərrüfatı sahəsində geniş istifadə olunmaqdadır. Azərbaycan Respublikası Nazirlər kabinetinin 4 aprel 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə “Koronavirus (COVID-19) pandemiyasının və bundan irəli gələrək dünya enerji və səhm bazarlarında baş verən kəskin dalğalanmaların Azərbaycan Respublikasının iqtisadiyyatına, makroiqtisadi sabitliyə, ölkədə məşğulluq məsələlərinə və sahibkarlıq subyektlərinə mənfi təsirinin azaldılması ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 19 mart tarixli 1950 nömrəli Sərəncamının 10.2-ci bəndinin icrası ilə bağlı Tədbirlər Planı” təsdiq edilib[1]. Həmin Tədbirlər Planında məşğulluğa və sosial rifaha dəstək məqsədilə 4 istiqamət üzrə 12 tədbir əksini tapmışdı, amma pandemiya şəraitində məxsusi olaraq çoxuşaqlı ailələrə yönəlik hər-hansı dəstək tədbirləri nəzərdə tutulmamışdı. Tədbir Planında işsiz və xüsusi karantin rejiminə görə işini itirən qeyri-formal işləyən şəxslərdən ibarət 200 min (sonradan bu say 600 minə qaldırıldı) aztəminatlı şəxsə 190 manatlıq birdəfəlik yardım verilməsi nəzərdə tutulurdu. Amma bu yardım ailədən yalnız 1 nəfərə verilə bilər.

Tədbirlər Planında nəzərdə tutulan yardım tədbirlərində əhaliyə güzəştli işıq limiti aprel-may aylarında 100 kvts. həcmində artırılması, sosial baxımdan həssas əhali qrupuna aid edilən ailələrin üzvü olan tələbələrin təhsil haqqı xərclərinin dövlət tərəfindən ödənilməsi nəzərdə tutulurdu. Bunlar çoxuşaqlı ailələrin faydalana biləcəyi yardım mexanizmləri hesab olunur.

2021-ci il yanvarın 6-da Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə 2020-ci ilin yekunlarına həsr olunmuş videoformatda müşavirədə ƏƏSM naziri S.Babayev qeyd edib ki, pandemiya dövründə “sosial tərəfdaşlarımızın dəstəyi ilə 110 min aztəminatlı ailəyə 3 dəfə ərzaq yardımları verildi”[2].

Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə (ƏƏSMN) və Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri Dövlət Komitəsinə (AQUPDK) ünvanladığımız sorğulara verilən cavablardan bəlli oldu ki, bu qurumların heç birində ölkə üzrə çoxuşaqlı ailələrin dəqiq sayı və dislokasiyası ilə bağlı məlumatlar yoxdur və hazırda bu məlumatların toplanması ilə məşğul olmurlar.

AQUPDK-ya ünvanladığımız informasiya sorğusuna verilən cavabda bildirilir ki, COVİD-19 pandemiyası dövründə Komitə aztəminatlı, o cümlədən çoxuşaqlı (4 və daha çox uşağı olan) ailələrə yönəlik aşağıdakı tədbirlər həyata keçirilib:

· COVİD-19 pandemiyası dövründə ailələrə dəstək olmaq üçün Komitə tərəfindən müxtəlif maarifləndirici tədbirlər, vebinarlar keçirilib, əhaliyə maariflənsirici vərəqlər paylanılıb, eyni zamanda onlara hüquqi və sosial-psixoloji xidmətlər göstərilib;

· Komitə və onun nəznindəki uşaq və ailələrə dəstək mərkəzlərinin fəaliyyətindən 10 mindən çox ailə bəhrələnib;

· 3245 vətəndaş "Ailələrə zəng" maarifləndirmə aksiyası vasitəsi ilə məlumatlandırılıb, 1020 ailəyə məlumat vərəqi paylanılıb, 1052 ailəyə ərzaq yardımı edilib;

· 340 nəfərə psixoloji dəstək göstərilib, 1562 nəfərə mərkəzlərin könüllüləri tərəfindən tikilən tibbi maskalar paylanılıb;

· Komitə tərəfindən "Ailədən ailəyə" dəstək aksiyası çərçivəsində 146 ailə tərəfindən həssas təbəqədən olan 745 ailəyə yardım göstərilib. Avropa İttifaqının maliyyə dəstəyi ilə və UNİSEF-in birgə təşkilatçılığı ilə regional mərkəzlərin fəaliyyət göstərdiyi regionlarda yaşayan 483 aztəminatlı ailəyə UADM əməkaşları və Asan Könüllüləri tərəfindən ərzaq yardımı edilib;

· ailənin psixoloji iqliminə yeniyetmə və gənclərin ailədə şəxsiyyət kimi formalaşmasına təsr edən amillərin müzakirəsi məqsədi ilə "Onlayn psixoloq xidməti" adlı layihə həyata keçirilir.

Amma Komitədə çoxuşaqlı ailələrin siyahısı və dislokasiyası barədə məlumat olmadığından bu qeyd olunan xidmətlərdən məhz çoxuşaqlı ailələrin nə dərəcədə faydalandığını demək çətindir.

MBT-nin İnsan hüquqları üzrə Ali Komissarlıq İdarəsinə Covid-19 pandemiyası ilə bağlı reaksiya tədbirləri ilə bağlı Azərbaycan Hökumətinin hesabatında[1] da hökumətin məxsusi olaraq çoxuşaqlı ailələrə yönəlik həyat keçirdiyi hər-hansı dəstək tədbiri barədə məlumat yoxdur. Hesabatda ailələrə və uşaqlara münasibətdə pandemiya dövründə həyata keçirilən tədbirlər barədə məlumat elə AQUPDK-nin bizim sorğuya cavabında qeyd etdiyi ümumi xarakterli tədbirərdir.

Layihənin icrası ilə bağlı 2 pilot ərazidə - Mingəçevir şəhəri və Bərdə rayonunda - araşdırma aparılıb. Mingəçevir şəhər və Bərdə rayon statistika idarələrindən layihə ekspertlərinə bildiriblər ki, ərazidə olan çoxuşaqlı ailələrin sayı ilə bağlı onlarda statistik məlumatlar yoxdur. Tədqiqat zamanı layihə ekspertləri tərəfindən hər iki ərazinin hər birində təsadüfi seçmə üsulu ilə 10 çoxuşaqlı ailədə pandemiyanın təsirləri və onlara göstərilən dövlət dəstəyi ilə bağlı sorğu keçirilib. Pandemiya şəraitində onların üzləşdikləri əsas çətinliklər sırasında sorğuda iştirak edən ailələr bunları qeyd ediblər: ərzaq təminatı ilə bağlı maddi çətinliklər; uşaqların distant onlayn dərslərdə iştirakı üçün zəruri olan texniki vasitələrin yoxluğu yaxud çatışmazlığı, internetin zəif olması, uşaqların təhsil haqqlarının ödənilməsi ilə bağlı çətinliklər, uşaqların sağlamlıq və tibbi müalicə xərclərinin ödənilməsi ilə bağlı çətinliklər və s..

“Pandemiya dövründə hansısa maddi dəstək almısınızmı?” sualına cavabında Bərdədəki 10 ailədən 9-u, Mingəçevirdə isə 5-i “xeyr” cavabını verib. Bərdədəki 1 ailə onlara bir dəfə ərzaq yardımı edildiyini, qalan vaxtlarda isə qohum-əqrəbadan yardım aldığını bildirib. Mingəçevirdə olan ailələrdən 2-si 4 ay ərzində 190 manatlıq yardım aldıqlarını deyiblər. Eyni zamanda, Bərdədəki 10 ailədən biri 5-dən çox uşağı olan anaya verilən aylıq müavinət aldığını, qalan 9 ailə isə dövlət qurumlarından hər-hansı formada yardım almadıqlarını bildiriblər. Eyniylə oxşar vəziyyət Mingəçevirdə olub: 9 ailə dövlət qurumlarından hər-hansı dəstək almadıqlarını, yalnız 1 ailə dəqiq demək istəmədiyi maddi dəstək aldığını bildirib.

“Pandemiya dövründə bələdiyyədən ailənizin durumu ilə maraqlanan olubmu?” - sualına cavabında Bərdə rayonundan olan 10 ailədən 8-i, Mingəçevir şəhərindən olan ailələrin isə 9-u mənfi cavab veriblər.

4. Çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsi və pandemiyanın məınfi təsirlərindən qorunması sahəsində uğurlu təcrübələr

Pandemiya şəraitində çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində dünya ölkələrində 2 istiqamətdə tədbirlər fərqlənir: pandemiyaya qədər olan və hökumətin (həm də yerli hökumətlərin) davamlı olaraq həyata keçirdikləri sosial müdafiə tədbirlərinin davam etdirilməsi; 2) məhz pandemiya ilə əlaqədar yaranan mənfi təsirlərin azaldılması və aradan qaldırılmasına yönəlik addımlar.

Çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsi formaları və mexanizmləri sahəsində dünya ölkələrinin təcrübəsi çox zəngindir. OECD-nin tədqiqat qrupu hansı ölkələrin qanunvericiliyində uşaq və ailə yardımlarının nəzərə tutulduğunu müəyyənləşdirmək üçün 2012-2103-cü illərdə 183 ölkənin qanunvericiliyini araşdırılıb. Tədqiqat üzrə hazırlanmış hesabatdan[1] məlum olur ki, 108 ölkənin (59%) milli qanunvericiliyində müxtəlif sxemlər üzrə uşaq və ailə yardımları mövcuddur:

· bu ölkələrin 27-si universal yardım proqramları tətbiq edir: burada uşaq yardımları valideynlərin işləməsindən və ailənin gəlirlərindən asılı olmayaraq bütün uşaqlara şamil olunur və bilavasitə dövlət (regional hakimiyyət) büdcəsindən ödənilir. Belə yardımlar adətən sabit olur, lakin uşaqların yaşından və sayından asılı olaraq fərqləndirmələr də mümkündür;

· 32 ölkədə ehtiyaca görə müraciət əsasında yardımlar təşkil olunur və bunlar büdcə hesabına yaxud ailənin vergilərinin azaldılması hesabına həyata keçirilir;

· 32 ölkədə tətbiq olunan yardım sxemləri bilavasitə məşğulluqla əlaqələndirilir və yalnız iqtisadiyyatda işləyən şəxslərin ailələrinə şamil olunur: belə yardımlar işəgötürənlərin iştirakı ilə social sığorta proqramlarına əsaslanır;

· daha 17 ölkədə tətbiq olunan yardım sxemləri işə məşğulluğz bağlanır, amma ehtiyac üzrə müraciətlər əsasında dövlət büdcəsindən ödənişlərə əsaslanır.

OECD tədqiqat qrup müəyyən edib ki, tədqiqata cəlb etdikləri 183 ölkədən 75-nin (41%) qanunvericiliyində ailə və uşaqların dəstəklənməsi üzrə proqramlar nəzərdə tutulmur.

OECD-nin həmin tədqiqatının nəticələri vu xəritə-diaqramda təqdim olunub.

Ayrı-ayrı ölkələrdə uşaqlı ailələrə göstərilən dəstək proqramları haqqında maraqlı məlumatları Save The Children təşkilatının araşdırmalarından da əldə etmək olar[1].

Pandemiya dövründə müxtəlif ölkələrdə ailələrə, uşaqlara və xüsusilə çoxuşaqlı ailələrə göstərilən sosial yardım və qayğı tədbirləri haqqında aparıcı beynəlxalq təşkilatların (BMT, UNECEF, Dünya Səhiyyə Təşkilatı, OECD, Beynəlxalq Əmək Təşkilatı və s.) saytlarında çox maraqlı araşdırmaları izləmək mümkündür[2].

Avropa və Amerikanın bir çox ölkələrində pandemiya dövründə atılan addımlar ailələrə dəastək sahəsində əvvəllcədən mövcud mexanizmlərin tamamlanması üzrəində qurulub və yeni şəraitdə ailələrin yoxsullaşmasının qarşısını almağa, onların üzləşə biləcəkləri risklərdən qorunmasına hədəflənib. Məsələn, Kanada “Ailələr “Evdə Təhlükəsizdir” (Families “Safe at Home”) proqramı[3] mövcuddur. Həmin proqramın davamı olaraq “uşaq pulu” keçici olaraq artırıldı. “The Canada Child Benefit” (CCB) uşaqların böyüdülməsi üçün uyğun ailələrə vergidən azad aylıq ödənişli yardım növüdür. Yardımın məbləği uşaq sayına, uşaq yaşına, ailə vəziyyətinə və ailənin əvvəlki ilin vergi bəyannaməsindən əldə etdiyi xalis gəlirə görə dəyişir. Artıq ailələrə hər uşaq üçün 600 dollar yardım ödənişi edilirdi. Artıq CCB alan ailələr üçün müavinət 2020-ci ilin may ayında uşaq başına 300 dollar əlavə edildi. Məsələn, iki övladı olan bir ailə, adi aylıq CCB ödənişinə əlavə olaraq 600 dollar aldı, bu da maksimum 553,25 dollar ola bilər. 6 yaşınadək uşaq başına aylıq 466,83 dollar və 6-17 yaş arası uşaq üçün aylıq 466,83 dollar verilir. COVID-19 pandemiyası dövründə xüsusi ehtiyacı olan uşaqların valideynlərinə dəstək olmaq üçün British Columbia Hökuməti yeni bir Təcili Yardım Kömək Fondu yaratdı.

Böyük Britaniya hökuməti uşaqlı ailələrin sosial müdafiəsi sahəsində çox şaxələnmiş dəstək proqramlarına malikdir[4]. Bununla yanaşı hökumət karantin dövrlərində ailə üzvlərinin sayına uyğun olaraq əlavə dəstək proqramları həyata keçirmişdir. Eyni qaydada ABŞ, Fransa, Almaniya, İsveç və inkişaf etmiş digər ölkələrdə uşaqlı ailələrin müdafiəsi sahəsində mövcud proqramlara əlavə olaraq , karantin dövründə ailələrə ailə üzvlərinin sayından asılı olaraq həm maddi yardımlar verilmiş, həm də sosial qayğı, tədris və sair xarakterli dəstəklər tətbiq edilmişdir[5]. Türkiyə pandemiya dönəmində uşaqlı ailələrə 1000 (min) TL yardım etmə qərarı alındı. Bununla yaşanı mövcud olan yardımlardan biri də Sosial və Dəstək İqtisadi Yardımdır (SDİY)[6]. SDİY-ın məqsədi iqtisadi yoxsulluq içində olan, övladlarının təməl ehtiyaclarını ödəyə bilməyən və həyatını ən aşağı səviyyədə belə davam etdirməkdə çətinlik çəkən ailələrin müvəqqəti iqtisadi dəstək və psixo-sosial dəstək olmaqdır. Pandemiya dövründə məktəb şagurdlərinə, universitet tələbələrinə distant təhsilin əlçatanlığını artırmaq üçün müxtəlif formada (pulsuz internet paketin təqdim edilməsi, çoxuşaqlı ailələrə planşetlərin verilməsi və s.) dəstəklər təqdim edilmişdir[1].

Avropa ölkələrində pandemiya dövründə uşaqlı və çoxuşaqlı ailələrə dəstək proqramları yalnız maddi yardımlarla məhdudlaşmayıb. Bu ölkələrin əksəriyyətində pandemiyanın insanlar və ailələr üçün yaratdığı sosial-psixoloji çətinliklərin və gərginliklərin aradan qaldırılmasına yönəlik xüsusi dəstək proqramları, xüsusi onlayn saytlar vasitəsilə insanların prooblemlərinin aşkara çıxarılması və onlara çevik şəkildə mümkün həll yolları ilə kömək göstərilməsi, onlayn məsləhət proqramları, ailədaxili münasibətlərin və uşaqların asudə vaxtlarının səmərəli təşkili sahəsində məsləhət xidmətlərinin təşkili və s. kimi dəstək proqramları geniş tətbiq edilmişdir. Bu işlərdə hökumət və bələdiyyə qurumları ilə yanaşı çox sayda ictimai birliklər, önüllülər təşkilatları fəallıq göstərməkdədir[2].


Nəticə və tövsiyələr

Beləliklə, pandemiya şəraitində çoxuşaqlı ailələrə münasibətdə Azərbaycan hökumətinin həyata keçirdiyi siyasətin araşdırılması göstərir ki:

1) ölkədə çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi sahəsində belə ailələrin yalnız bir hissəsinin faydala biləcəkləri 2 mexanizm var: ÜSY və 5-dən çox uşağı olan analara aylıq müavinət. Bu mexanizmlərdən faydalaln ailələr elə pandemiya dövründə də həmin yardımları almaqd davam edib;

2) çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi və pandemiyanın onlara mənfi təsirlərinin azaldılması istiqamətində hökumətin və hökumət qurumlarının məhz bu qrupa yönəlik ayrıca siyasəti olmayıb;

3) hazırda nə hökumət qurumlarında, nə də bələdiyyələrdə çoxuşaqlı ailələrin sayı və ərazilər üzrə dislokasiyası, onların həyat səviyyəsinin durumu və ehtiyacları ilə bağlı vəzyyəti əks etdirən statistik və digər məlumat bazası yoxdur;

4) pandemiya dövründə çoxuşaqlı ailələrin bəziləri 190 manatlıq birdəfəlik yardımlar ala biliblər; belə ailələrin aprel-may aylarında əhaliyə güzəştli işıq limitinin 100 kvts. həcmində artırılmasından faydalanmaq imkanı olub (amma nə qədər ailənin bundan faydalanması barədə məlumat yoxdur); dövlət dəstək zərfində sosial baxımdan həssas əhali qrupuna aid edilən ailələrin üzvü olan tələbələrin təhsil haqqı xərclərinin dövlət tərəfindən ödənilməsi nəzərdə tutulurdu. Amma bu dəstək tədbirlərindən faydalanan ailələrin sayı barədə dəqiqləşdirilmiş məlumat yoxdur;

5) Müvafiq hökumət qurumları müxtəlif kanallarla aztəminatlı ailələrə ərzaq yardımları və başqa formada dəstəklərin göstərildiyini deyirlər, lakin bu yardımların hansı hissəsinin məhz çoxuşaqlı ailələrə çatması barədə dəqiqləşdirilmiş məlumatlar heç bir mənbədə yoxdur; 2 ərazidə məhdud sayda da olsa çoxuşaqlı ailələr arasında keçirilən sorğu göstərir ki, pandemiya dövründə belə ailələrin əksəriyyəti nə hökumət qurumlarından, nə də

6) bələdiyyələrdən ciddi dəstək görməyiblər və bu ailələr üzləşdikləri çətinliklərlə baş-başa qalıblar.


Tövsiyələr:

1) Azərbaycanda son onilliklərdə ev təsərrüfatlarında çoxuşaqlı ailələrin sayının azalmasının davamlı bir meyl olmasına baxmayaraq, hələ də ölkədə çoxuşaqlı ailələrin sayı 70 mindən çoxdur. Buna görə də hökumətin çoxuşaqlı ailələrə münasibətdə siyasət istiqamətlərini dəqiqləşdirməsinə ehtiyac var. Bunu zəruri edən amillərdən biri ölkədə nəsilvermə əmsalının artıq 2-dən aşağı düşməsidir. Çoxuşaqlı ailələrin sosial müdafiəsi yalnız mövcud ünvanlı sosial yardım proqramı çərçivəsində davam etməlidirmi yoxsa əlavə siyasət tədbirlərinə zərurət varmı? Bu sualın cavabı uzunmüddətli dövr üçün ölkənin demoqrafik siyasətinin məqsəd və prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsindən keçir;

2) Hökumətin əlavə sosial müdafiə, sosial təminat və digər siyasət məqsədləri üçün «çoxuşaqlı ailə» statusunu və müəyyənlik meyarını dəqiqləşdirnməlidir;

3) Çoxuşaqlı ailələr üzrə statistik informasiya bazasının təkmilləşdirilməsi və hər ildə ölkədə mövcud çoxuşaqlı ailələrin dəqiq sayının müəyyən edilməsi üçün konkret tədbirlər həyata keçirilməlidir;

4) Xüsusilə kənd yerlərindəki çoxuşaqlı ailələrin ÜSY proqramlarına əlçatanlığının artırılması üçün torpaq payına malik ailələrə belə yardımın təqdim edilməməsi məsələsinə yenidən baxılmasına ehtiyac var;

5) Çoxuşaqlı ailələrin ərazilər üzrə dislokasiyası və vəziyyəti haqqında vahid məlumat bazasının yaradılması (AQUPDK, ƏƏSMN, DSK və s.) – belə məlumat bazası xüsusilə pandemiya və digər fövqəladə hallarda çevik siyasət üçün önəmlidir;

6) Çoxuşaqlı ailələrin həyat şəraiti və ehtiyacları barədə bələdiyyələr tərəfindən mütəmadi hesabatların hazırlanması zəruridir;

7) Orta və aşağı gəlirli ailələrdə uşaqların say artımının onların həyat səviyyəsinə təsirlərinin qiymətləndirilməsi üzrə tədqiqatların təşkilinə və belə tədqiqatların nəticələri əsasında cəmiyyətdə geniş müzakirələr təşkil edilməlidir. Bu prosesdə müstəqil vətəndaş cəmiyyəti qurumlarının genişmiqyaslı iştirakı təmin olunmalıdır.






9 Şubat 2021 Salı

Rövşən Ağayev: "Tarif Şurasının statusunda hüquqi baxımdan ciddi islahatlara ehtiyac var"

"İqtisadi Forum" Ekspert Qrupunun üzvü, İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım İctimai Birliyinin sədr müavini, iqtisadçı Rövşən Ağayev "Əkinçi"yə müsahibə verib. Rövşən Ağayev müsahibəsində Tarif Şurasının fəaliyyəti, bəzi əmtəə və xidmətlərin qiymətlərinin dövlət tərəfindən tənzimlənməsi haqqında düşüncələrini ifadə edib. 


8 Şubat 2021 Pazartesi

İri dövlət müəssisələri korporativ idarəetməyə keçid edir

"İqtisadi Forum" Ekspert Qrupunun üzvü, Sahibkarlığa və Bazar İqtisadiyyatının İnkişafına Yardım Fondunun prezidenti Sabit Bağırov Kanal 13-ə müsahibə verib. Sabit Bağırov müsahibəsində SOCAR-ın və digər iri dövlət müəssisələrinin korporativ idarəetməyə keçidi, korporativ idarəetməyə keçidin iqtisadi səmərəliliyin, şəffaflığın artırılması, hesabatlılığın yaxşılaşdırılması, işçilərin əmək hüquqlarının və sosial durumunun müdafiəsinin yaxşılaşdırılması və s. müsbət nəticələri ilə bağlı fikirlərini bölüşüb.



3 Şubat 2021 Çarşamba

Vergi daxilolmalarında dolayı verginin payı artır


2021-ci ilin dövlət büdcəsinin layihəsinə əsasən vergi gəlirlərində dolayı vergilərin payı 58,5 faiz olacaq. Proqnoza əsasən vergi gəlirləri 9,866 milyard manat olacaq ki, bunun 5,769 milyard manatı dolayı, 4,097 milyard manatı birbaşa vergilərin payına düşəcək.

Dolayı vergi dedikdə əlavə dəyər vergisi (ƏDV) və aksiz vergisi nəzərdə tutulur. Digər vergilər birbaşa vergilərdir.

Sfera.az xatırladır ki, dolayı vergilərin payı 2011-ci ildə ilk dəfə olaraq 50 faizlik həddi keçib və sonrakı illərdə tədricən yüksəlib.

Dolayı vergi əmtəə və xidmətlərin qiymətlərinə edilən əlavələrdən tutulan vergi növləridir. Bu növ vergiləri istehsalçı və ya satıcı yox, istehlakçı ödəyir. Buna görə də kasıb, iqtisadiyyatı hələ tam oturuşmamış ölkələrdə əhalinin orta və kasıb təbəqəsi varlılara nisbətən daha çox dolayı vergilər verir.

Çünki onların gəlirinin daha çox hissəsi qida, kommunal, geyim xərclərinə gedir. İqtisadiyyatı inkişaf etmiş, sənaye və istehsal strukturları güclənən ölkələrdə isə birbaşa vergilərin payı yüksək olması ilə fərqlənir. Məsələn, İqtisadi İnkişaf və Əməkdaşlıq Təşkilatına (bu təşkilata dünyanın sənayecə inkişaf etmiş və bu yolla zənginləşmiş ölkələrinin əksəriyyəti daxildir) üzv olan ölkələrdə dolayı verginin payı 30 faiz səviyyəsindədir. Dolayı verginin ən az olduğu ölkələrin önündə isə ABŞ gəlir. Burada dolayı vergi yükü 17-20 faizdir.

Dolayı verginin çoxluğu həm də başqa mənadə əhalinin xərclərinin artması deməkdir.

İqtisadi Resursların Öyrənilməsi Mərkəzinin sədri Ruslan Atakişiyev dolayı vergilərin payının artmasının zərərli olmadığını düşünür. "ƏDV üzrə daxilolmaların həcmi artır, digər tərəfdən əhalinin gəlirlərindən verginin tutulması dayandırılır. Bunun nəticəsində birbaşa vergilərdə azalma baş verib”, - deyən R.Atakişiyev hesab edir ki, islahatlar nəticəsində dövriyyənin leqallaşdırılması dolayı vergilər üzrə yığımları artırıb:

"Dövlətin apardığı siyasət nəticəsində ümumi vergi gəlirləri artır. Hələlik bu artım daha çox dolayı vergilər hesabına mümkün olur. Lakin gələcəkdə birbaşa vergilərin də xüsusi çəkisi yüksələcək.

Şəffaflaşdırma əmək münasibətlərinin də rəsmiləşdirilməsi sahəsində vəziyyəti yaxşılaşdırdı. Bu, imkan yaratdı ki, birbaşa vergilərdə artım zəifləsə də məcburi sosial sığorta ödənişləri artsın.

Çalışmalıyıq ki, dövlət büdcəsinin gəlirlərində vergi daxilolmalarının, rüsumların payı artsın. Dövlət Neft Fondundan transfertin payı 50 faizdən yüksəkdir. Hökumət Neft Fondundən transfertin həcmini azaltmalı, vergi və digər gəlirləri artırmalıdır”.

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin müəllimi, iqtisadçı Xətai Əliyevin fikrincə yaxşı olardı ki, birbaşa vergilərin məbləği daha çox olsun. Amma o dolayı vergilərin həcminin artmasının zərərli olmadığını da söylədi: "Dolayı vergilərin artması əslində iqtisadiyyatın ağardılmasının əlamətlərindən biridir. ƏDV vergisi ilə bağlı "ƏDV gerial” layihəsinin tətbiq edilməsi ticarət dövriyyəsinin rəsmiləşdirilməsinə böyük köməyi oldu. Əvvəlki dövrlərdə vergilərdən yayınma baş verirdi. Amma "ƏDV gerial” layihəsinin tətbiqindən sonra vergidən yayınma halları azalıb.

Dolayı vergilərin payının çox olmasına qeyri-neft sektoru üzrə vergi güzəştləri də təsir edib. 2019-cu ildən gəlir vergisinin tutulması 8 min manata qədər olan hissədə dayandırıldı. Bununla əlaqədar olaraq gəlir vergisində azalma başadüşüləndir.

Vergidaxilolmalarında ikinci ən böyük mənbə hüquqi şəxslərdən alınan mənfəət vergisidir. Pandemiya ilə əlaqədar olaraq mənfəət vergisi üzrə azalma var.
Bu baxımdan vergi daxilolmalarında dolayı vergilərin payının artmasını normal hesab etmək olar”.