8 Ekim 2020 Perşembe

Dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi


Azərbaycanda dövlətə məxsus müəssisələrin özəlləşdirilməsi ilə bağlı proqramların həyata keçirilməsinə baxmayaraq hələ də bir sıra göstəricilərdə dövlət müəssisələri önəmli paya sahibdir. ÜDM gəlirlərində, ümumi məşğulluqda, cəmi investisiyalarda dövlət müəssisələrinin xüsusi çəkisi nəzərəçarpacaq səviyyədədir. Dövlət müəssisələri əhali üçün vacib olan bir sıra sahələrdə, o cümlədən, kommunal, səhiyyə, nəqliyyat, təhsil və digər bu kimi sektorlarda xidmət göstərirlər. 
Dövlət müəssisələrinin bazarda əhəmiyyətli paya malik olması onların özəlləşdirilməsi məsələsini aktuallaşdırır. 
İqtisadçı, "İqtisadi Forum" ekspert qrupunun üzvü Lalə Həmidova dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi imkanları ilə bağlı araşdırma aparıb. Həmin araşdırmada dövlət müəssisələrinin rolu və özəlləşdirmənin təsir imkanları tədqiq olunub. 

Azərbaycanda Dövlətə Məxsus Müəssisələrin (DMM) rolu 

Hazırda DMM-lər bir çox ölkələrdə, o cümlədən Avropa və Mərkəzi Asiya Regionunda da əhəmiyyətli bazar iştirakçılarıdır. DMM-lərin özəlləşdirilməsi proqramları həyata keçirilməsinə baxmayaraq, DMM sektoru bir sıra göstəricilər - ÜDM gəlirlərində, ümumi məşğulluqda, cəmi investisiyalarda xüsusi çəkisi üzrə yenə də əhəmiyyətli paya malikdir. DMM-lər bu regionda əhali üçün vacib olan bir sıra sahələrdə, o cümlədən, kommunal, səhiyyə, nəqliyyat, təhsil və digər bu kimi sektorlarda xidmət göstərirlər (Dünya Bankı, 2017).




Azərbaycanda da DMM-lər vacib iqtisadi və sosial rol oynamağa davam edirlər. Onlar bir sıra sahələrdə:
* Iri ixracyönümlü sektorlarda – neft və qaz, enerji istehsalı və paylanması kimi sektorlarda mühüm paya malikdir;
* su təchizatı, dəmir yolu, hava nəqliyyatı və rabitə kimi ictimai xidmət sahələrində də əsas iştirakçıdırlar.

Bu xidmətlərin fasiləsizliyinin və onların keyfiyyətinin monitorinqi dövlətin mülkiyyətçi kimi əsas vəzifələrindən biridir.

Ölkəmizdə fəaliyyət göstərən DMM-lərin sayı və miqyası ilə bağlı məlumatlar məhdud xarakter daşıyır. DSK-ya əsasən, Azərbaycanda 2846 dövlət təşkilatı, qurumu və dövlət səhmli müəssisəsi mövcuddur. Dövlət sektorunu və DMM-ləri təşkil edən bu təsisatlarda təxminən 1,2 milyon insan çalışır ki, bu da ölkədə ümumi məşğulluğun 25%-ni təşkil edir.

Hökumət ən iri 20 DMM-in fəaliyyətini ümumi qanunvericilik və xüsusi normativ aktlar vasitəsilə tənzimləyir və nəzarət edir. Eyni zamanda, bu təşkilatlar, o cümlədən ən iri DMM-lər haqqında məlumatlar məhdud xarakterlidir və bir qayda olaraq ictimaiyyətə açıqlanmır. Belə bir təcrübə hökumətə DMM-lərin fəaliyyətini qiymətəndirməyə imkan vermir, və bazar iştirakçılarının şəffaflıq və açıqlama ilə bağlı gözləntilərini doğrultmur.

Dünya Bankının hesabatına əsasən Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ən əhəmiyyətli 15 DMM-dən, yalnız 6 DMM öz maliyyə məlumatlarını açıqlayır, yalnız 4-ü şəffaflıq və məlumatların açıqlanması ilə bağlı ölkə qanunvericiliyinin tələblərinə və bazar iştirakçılarının gözləntilərinə cavab verir.

Azərbaycanda üç növ DMM mövcuddur: səhmdar cəmiyyətləri, məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlər və xüsusi hüquqi-təşkilati forma. Əksər DMM-lər son 20 il ərzində səhmdar cəmiyyətlərinə çevrilmişlər, lakin xüsusi hüquqi-təşkilati formada yaradılmış bəzi müəssisələr hələ də mövcuddur. Bunlara bir neçə istehsalat birliyi (Sovet sisteminin mirası) və bir dövlət müəssisəsi – Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkəti (ARDNŞ) aiddir (tamamilə dövlətə məxsus olan və dövlət tərəfindən idarə edilən kvazi-dövlət şirkəti). Bəzi DMM-lər: Azərsu, Aztelekom və Bakı Telefon Rabitəsi öz sahələrində kvazidövlət və ya, demək olarki, inhisarçı statusuna malikdirlər.

Son illərdə Azərbaycan hökuməti DMM-lərin özəlləşdirilməsi və səhmdar cəmiyyətə çevrilməsi istiqamətində ciddi islahatlara başlayıb. Bu islahatların həyata keçirilməsi kiçik və orta DMM-lərin özəlləşdirilməsi, və iri müəssisələrdə idarəetmə və əməliyyatların təkmilləşdirilməsi baxımından qismən uğurlu olmuşdur. Azərbaycan hökuməti hazırda DMM-lərlə bağlı mülkiyyət və nəzarət funksiyaları, onların səmərəliliyi və dövlət büdcəsinə ayırmalarının artırılmasının istiqamətində çalışır.

Dövlət müəssisələri bazasında yaradılmış səhmdar cəmiyyətlərinin illər üzrə bölgüsü


Mənbə: www.privatization.az 


Dövlət mülkiyyətində olan müəssisələr (2019)


Mənbə: stat.gov.az 


Özəlləşdirmə: normativ-hüquqi aktlar

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra ölkə iqtisadiyyatında özəlləşdirmə prosesini həyata keçirmək və onu sürətləndirmək üçün bir çox normativ-hüquqi aktlar yaradılmışdır. Belə ki, 2000-ci ilin avqust ayında özəlləşdirmənin II Dövlət Proqramının qəbul edilməsi ilə özəlləşdirmə prosesinin ikinci mərhələsinə start verilmişdir. II-ci Proqrama dövlət əmlakının fərdi layihələr üzrə özəlləşdirilməsi, müflis elan olunmaqla satış üsulları daxil edilmiş, əmək kollektivi üzvlərinə verilən güzəştlər optimallaşdırılmış, dövlət müəssisələrinin özəlləşdirməqabağı sağlamlaşdırılması, restrukturizasiyası, özəlləşdirilmiş müəssisələrin dövlət tərəfindən dəstəklənməsi, infrastruktur sahələrin idarəetməyə verilməsi vasitəsi ilə Dövlət – Özəl Tərəfdaşlığı prinsipinin tətbiqinə yer ayrılmışdır.

“Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin sürətləndirilməsi və idarə edilməsinin səmərəliliyinin artırılması ilə bağlı bəzi tədbirlər haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin № 1003 saylı, 19 iyul 2016-cı il tarixli Fərmanında da qeyd edilir ki, ölkədə iqtisadi fəallığı gücləndirmək və özəl təşəbbüslərə dəstək vermək, iqtisadiyyatda zəruri struktur dəyişiklikləri aparmaq və onun şaxələndirilməsini təmin etmək, sağlam rəqabət mühiti formalaşdırmaq, milli iqtisadiyyatın səmərəliliyini yüksəltmək məqsədi ilə dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin sürətləndirilməsi iqtisadi siyasətin mühüm istiqaməti kimi müəyyənləşdirilmişdir.

Adı çəkilən fərmanda Nazirlər Kabinetinə tapşırılmışdır ki:

- orta müddətli dövr ərzində: dövlət mülkiyyətində saxlanılacaq dövlət müəssisələrinin siyahısını müəyyənləşdirsin, həmin müəssisələrin restrukturizasiyasını həyata keçirsin və onların tabeliyində olan qeyri-profil müəssisə və obyektlərin çıxarılaraq özəlləşdirilməsi üçün tədbirlər görsün;

- özəlləşdiriləcək dövlət müəssisələrinin sağlamlaşdırılması və onların borclarının tənzimlənməsi barədə təkliflərini Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim etsin;

- özəlləşdirmə və idarəetməyə vermə prosesində meydana çıxan sosial problemlərin həllinə dair, o cümlədən istehsalat qəzası və peşə xəstəliyi nəticəsində sağlamlığı pozulmuş işçilərə və ya bu səbəbdən həlak olmuş işçilərin ailə üzvlərinə və himayəsində olan digər şəxslərə aylıq ödənc üzrə borcların ödənilməsinə dair təkliflərini Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim etsin;

- dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi prosesində Bakı və digər şəhərlərin baş planları nəzərə alınmaqla özəlləşdirilən müəssisələrin yerləşdiyi torpaq sahələrinin sərhədlərinin şəhərsalma qanunvericiliyinə uyğun yenidən müəyyən edilməsinə dair təkliflərini Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə təqdim etsin.

Fərmanda həmdə qeyd olunur ki, dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi ilə bağlı prioritetlər müəyyənləşdirilərkən, ilk növbədə regionda rəqabət qabiliyyəti potensialı olan və sosial-iqtisadi inkişafa əhəmiyyətli töhfə verə biləcək fəaliyyəti dayanmış müəssisələrin özəlləşdirilməsinə üstünlük verilsin.

Azərbaycan Respublikasi Nazirlər Kabinetinin № 550s saylı, 21 oktyabr 2016-cı il tarixli Sərəncamında qeyd edilir ki;

1. “Orta müddətli dövr ərzində dövlət mülkiyyətində saxlanılacaq dövlət müəssisələrinin Siyahısı” təsdiq edilsin (siyahıda 417 müəssisənin adı qeyd edilir. Bunların arasında iri müəssisələrlə yanaşı müxtəlif kiçik müəssisələrin də adı qeyd edilir. Məsələn bu siyahıda SOCAR, Azərenerji, Azərsu, AZAL, Azərbaycan Dəmir Yolları və digər iri müəssisələrin adı çəkilir);

2. “Orta müddətli dövr ərzində dövlət mülkiyyətində saxlanılacaq dövlət müəssisələrinin tabeliyindən çıxarılaraq özəlləşdirilməsi nəzərdə tutulan qeyri-profil müəssisə və obyektlərin Siyahısı” təsdiq edilsin (bu siyahıda 136 müəssisənin adı çəkilir);

3. Azərbaycan Respublikasının Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi orta müddətli dövr ərzində dövlət mülkiyyətində saxlanılacaq dövlət müəssisələrinin restrukturizasiyasının həyata keçirilməsi baxımından onların tabeliyində olan qeyri-profil müəssisə və obyektlərin özəlləşdirilməsi üçün tədbirlər görsün.

Azərbaycan Respublikasinin Nazirlər Kabineti №381 saylı, 4 sentyabr 2019-cu il tarixli digər qərarı ilə “İri dövlət şirkətlərinə dair vahid məlumat bazasının formalaşdırılması və ondan istifadə Qaydaları”nı təsdiq etmişdir.

Həmin qərarda Azərbaycan Respublikasının Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinə tapşırılmışdır ki, Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi və digər aidiyyəti olanlarla razılaşdırmaqla, “İri dövlət şirkətlərinə dair vahid məlumat bazası” informasiya sisteminin fasiləsiz, dayanıqlı və təhlükəsiz fəaliyyətini təmin etmək məqsədilə tələb olunan maliyyə vəsaiti ilə bağlı təkliflərini bir ay müddətində Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinə təqdim etsin.

Qərarda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinə “İri dövlət şirkətlərinə dair vahid məlumat bazası” informasiya sisteminin “Elektron Hökumət” İnformasiya Sisteminə inteqrasiyası ilə bağlı zəruri tədbirlərin görülməsi tapşırılmışdır.

Qeyd olunanlarla yanaşı özəlləşdirməyə açıq elan edilən müəssisə və obyektlər barədə məlumatların ictimaiyyətə daha operativ, açıq və şəffaf yolla çatdırılması üçün, həmçinin investorların bu sahədə məlumatlılığının artırılması məqsədi ilə “Özəlləşdirmə Portalı” (www.privatization.az) yaradılmışdır. Portalda Azərbaycanın dünya və regional iqtisadiyyatda oynadığı rol, özəlləşmə sahəsində tətbiq edilən yeniliklər, özəlləşdirmə və idarəetmə sahəsində mövcud qanunvericilik bazası, müvafiq statistik göstəricilər təqdim edilir, habelə investorları maraqlandıran sualların onlayn şəklində operativ cavablandırılması üçün “onlayn əlaqə” xidməti də fəaliyyət göstərir.

Prioritet sektorlar daxil olmaqla, dövlət əmlakının idarə olunmasının səmərəliliyinin artırılması, özəlləşdirilməsi və idarəetməyə verilməsi sahələrində yeni yanaşmaların tətbiqinə başlanılmış, özəlləşdirilən dövlət əmlaklarının müstəqil qiymətləndiricilər cəlb olunmaqla bazar prinsipləri əsasında qiymətləndirilməsi və açıq, o cümlədən elektron hərraclar və investisiya müsabiqələri vasitəsi ilə satışa çıxarılması təmin edilir.

Dövlət mülkiyyətinin idarə edilməsi sahəsində həyata keçirilən tədbirlər:

§ daşınmaz əmlakın qeydiyyatı,

§ torpaqların elektron kadastr uçotunun aparılması,

§ torpaqlardan səmərəli istifadə olunması və mühafizəsi sahəsində qeydiyyat prosesi sadələşdirilmiş, bu istiqamətdə elektron xidmətlərin sayı çoxaldılmış,

§ “Kütləvi çıxarış” kampaniyaları, “Mobil ofislər” fəaliyyətə başlanması,

§ vətəndaşın istəyindən asılı olaraq daşınmaz əmlaka dair çıxarışların elektron şəkildə verilməsi təmin edilməsi,

§ daşınmaz əmlakın qeydiyyatı sahəsində dövlət rüsumu və xidmət haqqlarını hesablamağa imkan verən Əmlakın Qeydiyyatı Kalkulyatoru istifadəyə verilməsidir.

Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi prosesində indiyədək sənaye, ticarət, nəqliyyat, rabitə və digər xidmət sahələrində 47 minə yaxın kiçik dövlət müəssisə və obyekti, qeyri-yaşayış sahəsi, yarımçıq tikili və nəqliyyat vasitəsi xüsusi mülkiyyətə verilib, 1600-ə yaxın orta və iri müəssisə səhmdar cəmiyyətinə (SC) çevrilib və onların səhmləri çek və pul hərraclarında satılıb. Özəlləşdirilmə prosesində 250 mindən çox səhmdar səhm sahibi olmuş, 520 min nəfərdən çox insanı əhatə edən mülkiyyətçilər təbəqəsi formalaşıb. Ümumilikdə 1,2 milyondan artıq vətəndaş özəlləşdirmədən bu və ya digər formada faydalanmışdır. Yerli investorlarla yanaşı, xarici investorların da iştirak etdikləri təkcə investisiya müsabiqələri vasitəsilə özəlləşdirmə nəticəsində ölkə iqtisadiyyatına təxminən 1.1 milyard manat məbləğdə investisiyalar yatırılmış, istehsalın həcmi 1.5 milyard manat artmışdır (mənbə: www.privatization.az ).

Nəticə

Azərbaycanda enerji, nəqliyyat, rabitə və kommunal sektor dövlət şirkətləri tərəfindən idarə olunur. Neft gəlirlərindən böyük pay alan, habelə xarici maliyyə qurumlarından dövlət zəmanətli iri kreditlər almış bu sahələrdə davamlı modernləşdirmə tədbirləri həyata keçirilib, amma hökumətin gözləntiləri özünü doğrultmayıb.

Dövlət Neft Şirkəti, “Azərsu”, “Azərenerji”, “Azəriqaz” ASC-lər, AZAL, Bakı Metropoliteni, büdcəyə yük olaraq qalır. Onların büdcə qarşısında illik öhdəlikləri ilə büdcədən aldıqları investisiya xərcləri arasında kəskin disbalans var. Yəni, bəzən verdiklərindən daha çox vəsaiti investisiya xərci kimi geri alırlar. Əhalidən yığılan kommunal haqların, investisiya layihələrində, xarici kreditlərin xərclənməsində şəffaflığın aşağı səviyyədə olması başlıca problem olaraq qalır. Azərbaycanın 10 milyard dollara çatan xarici borcunun əsas hissəsini də bu qurumların aldıqları dövlət zəmanətli xarici kreditlər təşkil edir.


Dəmir yolu sektorunda liberallaşma və idarəetmə sahəsində xarici təcrübə


Azərbaycanda idarəetmə sahəsində səmərəliliyin artırılması tələb edilən sektorlar arasında dəmir yolu sahəsi də var. Bu sahədə də liberallaşma və idarəetmənin təkmilləşdirilməsi təklif edilir.
İqtisadçı, “İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvü Fərid Mehralızadə dəmir yolu sektorunda liberallaşma və idarəetmə sahəsində xarici təcrübə ilə bağlı araşdırma aparıb. Ekspert araşdırmasında bir neçə ölkənin təcrübəsini öyrənib. Həmin araşdırmanı təqdim edirik:


Rusiya təcrübəsi

Rusiya böyük və əhatəli dəmiryolu sistemi ilə dünyada bu nəqliyyat vasitəsinin ən çox inkişaf etdiyi və ən çox istifadə edildiyi ölkələrdən biridir. İstər infrastruktur, istər yolların uzunluğu, istərsə də lokomotiv və vaqonların sayına görə Rusiya dünyada ən böyük potensiala malik ölkədir.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra yeni qurulmuş dövlətlərin iqtisadi sistemi tam oturuşmadığı üçün digər bir çox sahə kimi dəmiryolu ilə yük və sərnişin daşınmasında da ciddi azalma baş verdi. Rusiyada dəmiryolu sistemi ilə bağlı reform fəaliyyətini başlaması da, həmin azalmanın fonunda dövlətə məxsus olan dəmiryolu şirkətinin böyük maliyyə zərərlərinin qarşısının alınması ilə əlaqədar idi. Dəmiryollarının dağılmış infrastrukturunun bərpa edilməsi, xidmət səviyyəsinin və təhlükəsizlik tədbirlərinin yüksəldilməsi, yük və sərnişin daşınmasına artan tələbin qarşılanması üçün investisiyaların cəlb edilməsi baxımından hökümət dəmiryolu sisteminə özəl şirkətlərin daxil olmasında maraqlı idi. Burada xüsusilə qısa xəttlərin idarəetməsinin özəl şirkətlər tərəfindən həyata keçirilməsi hədəflənirdi.

Dəmiryolu sistemində reformlara başlamadan öncə atılan ilk addım məsələnin hüquqi infrastrukturunun yaradılması ilə bağlı olmuş və 1995-ci ildə qəbul edilən 153 saylı Federal Qanunda dəmiryolu sisteminə daxil olan subyektlərin hüquqi əsası formalaşdırılmış, 1997-ci və 1998-ci illərdə verilən fərmanlarda isə, dəmiryolu sisteminin sərbəstləşdirilməsi və rəqabət mühitinin yaradılmasıyla bağlı məsələlər öz əksini tapmışdır. Bu mərhələdə eyni zamanda dəmiryolu ilə bağlı istehsal fəaliyyəti həyata keçirən (lokomotiv və vaqon istehsalı da daxil olmaqla) müəssisələrin və dövlətə məxsus dəmiryolları şirkətinin balansında olan xəstəxana, məktəb, istirahət mərkəzləri kimi obyektlərin özəlləşdirilməsi həyata keçirilmişdir.

Rusiyada dəmiryolları sistemi ilə bağlı həyata keçirilən reformlar üç mərhələdən ibarətdir. Birinci mərhələdə, 2003-cü əvvəlində “Rusiya Federasiyasında Dəmiryolu Nəqliyyatına dair Federal Qanun”nun qüvvəyə minməsi ilə birlikdə Nəqliyyat Nazirliyinin tabeliyində iki qurum yaradıldı. Bunlardan birincisi Federal Dəmir Yolu Nəqliyyat Agentliyi (The Federal Railway Transport Agency, Roszheldor) dəmiryolları ilə bağlı tənzimləyici qurum funksiyasını yerinə yetirməyə başladı. Digər qurum Rossiyskie Zeleznye Dorogi (RZD) isə dövlətə məxsus dəmiryolu infrastrukturunu, eləcə də yük və sərnişin daşınması prosesini idarə edən şirkət idi. Qanunda həm də RZD-nin müəyyən etdiyi standartlara cavab verən şirkətlərə dəmiryolu şəbəkəsinə qoşulmaq hüququ verməsi də öz əksini tapdı.

Dəmiryolu sistemiylə bağlı fəaliyyət göstərən digər iki qurum isə Federal Tarif Xidməti (Federal Service for Tariffs) və Federal Antiinhisar xidməti idi (The Federal Antimonopoly Service). Bu qurumlardan ilki təbii inhisarın olduğu sahələrdə tarifləri müəyyən edən qurum kimi çıxış edirdi. Antiinhisar xidməti isə Dəmiryolu nəqliyyatı da daxil olmaqla təbii inhisarların olduğu sektorları tənzimləyən qurumdur və bu qurum dəmiryolu infrastrukturuna çıxış imkanlarını üçün ayrıseçkilik edilməməsinə, sağlam rəqabətin təmin edilməsinə məsuldur. Dövlət dəmiryollarında Inhisar və rəqabət məsələlərini məhz bu qurumlar vasitəsi ilə tənzimləyir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Rusiya təcrübəsində özəl şirkətlərin dəmiryolu sektorunda fəaliyyət göstərməsinin 2 forması müəyyən edilib. İlk formada özəl şirkətlər əldə etdikləri vaqonlar vasitəsiylə (Ki bu vaqonların əksəriyyəti RZD tərəfindən kirayə verilib) sərnişin və yük daşıma, yük boşaltma və doldurma kimi lojistika xidmətləri göstərir. İkinci formada isə yeni qəbul edilmiş qanunlar sayəsində artıq özəl şirkətlər özləri yeni aldıqları vaqonları digər şirkətlərə kirayə verməklə bu sektorda fəaliyyət göstərə bilməkdədirlər. Vaqon və şirkət sayının artması rəqabəti də artırmış, nəqliyyat tarifləri ucuzlaşmış və bunun nəticəsində həm daşımaların həcmi, həm də dəyəri artmışdır.

Reformların ikinci mərhələsində Rossiyskie Zeleznye Dorogi (RZD)-nin strukturunda dəyişiklik edilmiş və şirkət dəmiryolu sektorunda fəaliyyət göstərən 63 fərqli subşirkətə ayrılmışdır ki, bu şirkətlərin bəzilərinin səhmləri emissiyaya buraxılmış, yəni bir hissəsi özəlləşdirilmişdir.

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, vaqonların əldə edilməsi sərbəstləşsə də, özəl şirkətlərə məxsus vaqonlarda da dövlət Dəmiryolu Şirkətinə məxsus Lokomotivlər istifadə edilir çünki RZD lokomotivlərin və maşinist heyətinin də özəlləşdirilməsinə qarşı çıxır və maşinistlərin hazırlanmasından və onların sertifikasiyasından məsuldur.

Ancaq, sərnişin daşınması fəaliyyəti həyata keçirən şirkətlərin bilet qiymətlərini müəyyən etmək, biletləri satmaq və stansiyadakı iaşə obyektlərini işlətmək hüququ vardır.

Rusiya Dəmiryolları Şirkətinin (Rossiyskie Jeleznıye Dorogi, RZD) Maliyyə göstəriciləri 2002-2013 (Milyard rubl)



Polşa təcrübəsi

Avropa Birliyinə üzvlükdən öncə Dəmiryolu sistemini Avropa Birliyi tələblərinə uyğunlaşdırmalı olan Polşada, Dövlət Dəmiryolu şirkəti olan "Polskie Koleje Pantswowe”-da islahatlar 2001-2003-cü illərdə həyata keçirilmişdir. Bu islahatlar çərçivəsində dəmiryollarında infrastrukturun idarə edilməsiylə qatarların idarəedilməsi ayrılmış, dövlət dəstəyinə ehtiyyac duyulan dəmiryolu ilə sərnişin daşımaya xüsusi yanaşma, infrastrukturun dövlətə məxsusluğunun saxlanması şərtiylə özəl şirkətlərin bazara daxil olması kimi məsələlər öz həllini tapmışdır.

Polşada infrastruktur və nəqliyyat sisteminin idarə edilməsində Almaniya, Hollandiya və Avstriya kimi ölkələrdə də istifadə edilən “Holdinq Modeli”-indən yararlanılıb və bu modelə əsasən, infrastrukturun idarəedilməsiylə bağlı olaraq Polskie Linie Kolejowe SA (PKP PLK SA), yük daşımaları ilə bağlı PKP Cargo SA, sərnişin daşınmasıilə bağlı isə P Intercity SA və Przewozy Regionalne şirkətləri qurulmuşdur.

Polşada dəmiryolları sisteminin yenidən qurulmasıyla bağlı qarşılaşılan ən böyük problemlərdən biri regionlarda fəaliyyət göstərən xətlərin maliyyə yükü məsələsi idi. Bu məsələni həll etmək üçün hökümət ilk olaraq regional xəttlərlə bağlı yaranan borcların silinərək həmin xəttlərin idarəçiliyinin Polşanın inzibati ərazi vahidləri olan Voyevodalıqlara tapşırılmasını həyata keçirmək istəsə də, bu Avropa Birliyi standartlarına cavab vermədiyi üçün həmin xəttlərin özəlləşdirilməsi qərara alınmışdır, buna rəğmən hökümət həmin xəttlərlə bağlı 2020-ci ilədək mərkəzi büdcədən 7.5 milyard zloti ayırmaqla bağlı qərar qəbul etmişdir.

Özəl şirkətlərin dəmiryolu infrastrukturundan istifadə üçün ödəyəcəyi haqq həmin xəttin istifadə edilmə tezliyinə, və eləcə də qatarın ağırlığına və sürətinə əsasən müəyyən edilir:


Polşada özəl sektorun dəmiryolu sistemində iştirakının bir maraqlı cəhəti də, bir çox ölkədən fərqli olaraq özəl şirkətlərin Polşada həm də Lokomotiv və maşinist xidmətləri təklif etməsidir. 2016-cı ildəki məlumata görə ölkədə 54 özəl şirkət bu istiqamətdə fəaliyyət göstərir.

Rumıniya təcrübəsi

1999-cu ildə qəbul edilən qərarla Rumıniya Milli Dəmir Yolu Şirkəti (SNCFR) bir-birindən ayrı 5 fərqli səhmdar cəmiyyətə ayrılmışdır:

1. İnfrastrukturun idarə edilməsi ilə məşğul olan - “CFR”- S.A,

2. Yüklərin daşınmasından məsul olan - “CFR Marfa”-S.A,

3. Sərnişin daşınmasından məsul olan - “CFR Calatori”-S.A

4. Aktivlərin idarə edilməsi ilə məşğul olan - “SAAF”-S.A

5. Maliyyə əməliyyatları ilə məşğul olan - “SMF”-S.A

Bu qurumların yaradılmasından sonra SNCFR bütün səlahiyyətlərini və resurslarını yuxarıda qeyd edilən şirkətlərə təhvil vermişdir. Eyni zamanda ehtiyyac duyulmayan 59.200 yük, 1800 sərnişin vaqonu, 1650 lokomotiv, vaqon təmiri sexləri və bir çox digər obyektlər satılması və ya başqa sahələrdə istifadə edilməsi üçün Aktivlərin idarə edilməsindən məsul olan qurumun balansına keçmiş, 23200 nəfər işçi işdən çıxarılmışdır.

Rumıniyada dəmiryolu sektoru ilə bir-başa əlaqəsi olmayan sahələrdən ehtiyyac duyulan xidmətləri almaqla bağlı məsələlərə siyasi müdaxilələrin və korrupsiyanın qarşısını almaq üçün həmin xidmətlərin kənar mənbələrdən təmin edilməsi üsulu seçilmişdir. Bununla bağlı olaraq vaqon və lokomotivlərin alınması, onlara təmir və xidmət göstərilməsi, İT xidmətləri, infrastruktura xidmət göstərilməsi kimi xidmətlər özəl şirkətlərdən ödəniş edilməklə əldə edilmişdir.

2007-ci ilin yanvarından etibarən, Rumıniyanın Avropa Birliyinə daxil olması ilə birlikdə, dəmiryolları ilə bağlı özəl nəqliyyat şirkətlərinə bazarda bərabərhüquqlu iştirak haqqı təmin edilmişdir. Dəmiryolu infrastrukturundan istifadə haqqı, azad rəqabət kimi hallar özəl şirkətlərin xüsusilə də yük daşımacılığı ilə bağlı fəaliyyətini stimullaşdırılmış və 2009-cu ilədək 28 özəl şirkət yük daşımaqla bağlı lisenziya əldə edərək fəaliyyətə başlamışdır.

Cədvəl. Rumıniyada dəmiryolu vasitəsiylə yük daşımalarında özəl şirkətlərin payı


Rumıniya höküməti ilə özəl nəqliyyat şirkətləri arasında bağlanan müqaviləylə, rentabelli olmayan sərnişin xəttləri özəl şirkətlər tərəfindən həyata keçirilri və həmin xəttlərdə yaranan zərər mərkəzi bwdcə vəsaiti hesabına qarşılanır. 2009-cu ildə sərnişin nəqliyyatında özəl şirkətlərin payı isə nisbətən az, 2.5%-ə bərabər olub.

Türkiyə təcrübəsi

Türkiyədə özəl şirkətlərin dəmiryolu nəqliyyatı sisteminə qoşulması 2013-cü ildə qəbul edilən “Dəmiryolu nəqliyyatının sərbəstləşdirilməsi haqqında” qanunla mümkün olmuşdur. Həmin qanun layihəsində sərbəstləşmənin əsas məqsədinin xidmət keyfiyyətinin yüksəldilməsi və qiymətlərin rəqabətli bazarda daha uyğun səviyyə gəlməsi olduğu qeyd edilmiş və özəl şirkətlərə dəmiryolu infrastrukturu inşa etmək və həmin xəttləri işlətmək, eləcə də dövlətə məxsus dəmiryolu infrastrukturundan istifadə edərək bazara daxil olmaq hüququ verilmişdir. Bu qanunla birlikdə, Dəmiryolları ilə bağlı əsas tənzimləyici qurum olan Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları İşletmesi Genel Müdürlüğü dəmiryolu infrastrukturunun idarə edilməsi üzrə ixtisaslaşdırılmış, nəqliyyat və yük daşımaları və vaqonların təmiri üçün isə ayrıca şirkət yaradılmışdır.

Türkiyədə dəmiryolları sisteminə qatılmaq istəyən özəl şirkətlərin müvafiq lisenziyanı əldə etməsi üçün müəyyən kriteriyalar tələb edilir. Məsələn sərnişin daşıma sahəsində çalışma qistəyən şirkət ən azı 6 vaqona və 2 lokomotivə sahib olmalıdır. Yük daşıma sahəsində çalışmaq istəyən şirkət isə bir dəfə ən azı 1500 ton yük qəbul edə bilməlidir. Lisenziyalar üçün tələb edilən rüsumun dəyəri isə 25-100 min türk lirəsi arasında müəyyən edilib. Stansiyaların idarə edilməsiylə bağlı qurulan şirkətlərə isə tələb nizamnamə kapitalının ən azı 1 milyon lirə olması şərtidir. Əsasnamə də həmçinin qeyd edilir ki, müvafiq lisenziyalar şirkətlərə 10 illik müddətə verilir və həmin müddət ərzində bu lisenziyalar digər şirkətlərə ötürülə və satıla bilməz.


Yaponiya təcrübəsi

Yaponiyada dəmiryolu sisteminin sərbətləşməsi Dövlətə Məxsus dəmiryolu şirkətinin iflasla üz-üzrə qalması nəticəsində həyata keçirilmişdir. Hava yolu nəqliyyatının və minik avtomobillərinin inkişafıyla birlikdə, 1960-cı illərdən etibarən dövlətin dəmiryoli şirkəti olan JNR-in (Japanese National Railways)bazar payı azalmağa başlayır və artıq 80-ci illərdə şirkətin borcu 30 milyard yeni keçmişdi. Bu dönəmdə Yaponiyada həyata keçirilən dəmiryolu islahatlarının əsas hədəfinin dövlət subsidiyalarına ehtiyyac olmayan və rəqabət şəraitində müstəqil fəaliyyət göstərən bilən dəmiryolu sistemi formalaşdırılmaq olduğu qeyd edilir.

Buna görə də, hökümət JNR-in müxtəlif bölgələrdə fəaliyyət göstərən 6 regional şirkətə bölünməsinə və daha sonar özəlləşdirilməsinə qərar verdi. Yük daşımaları isə Freight Railway Co adlı bir şirkət tərəfindən satın alındı. Beləcə bazarda 7 şirkət fəaliyyət göstərməyə başladı.

Hökümət sürətli dəmiryollarının tikintisini maliyyələşdirmək üçün istifadə etdiyi vəsait, dəmiryolu sistemindən təqaüdə çıxan vətəndaşlara verilən ödənişlər və digər borclarla birgə formalaşan 37.1 trilyon yapon yeni dəyərindəki borcun bir hissəsini azaltmaq üçün, borcun bir hissəsini sərnişin daşımayla məşğul olan üç və yük daşımasıyla məşğul olan bir şirkətə əldə etdikləri dəmiryolu aktivləri müqabilində ötürdü. Beləcə ümumi borcun 14.5 trilyonluq hissəsi həmin 4 şirkət tərəfindən ödənməyə başlandı.

Yaponiyada fəaliyyət göstərən özəl şirkətlərin dəmiryollarında əldə etdikləri gəlirin əhəmiyyətli bir hissəsi də stansiya ərazisində yerləşən iaşə obyektlərindən əldə edilir. Stansiyaları hər gün 16 milyon insan ziyarət etdiyi üçün, özəl şirkətlər həm də sahib olduqları xəttlərdə ticarət və reklam fəaliyyəti ilə məşğul olaraq ciddi gəlir yarada bilirlər. Statistikaya görə özəl şirkətlərin gəlirlərinin 71 faizi dəmiryolu nəqliyyatı ilə bağlı fəaliyyətlərindən, 29 faizi isə ticarət və reklam fəaliyyətindən formalaşır.

Yaponiyada özəl şirkətlər dəmiryolunda yük və sərnişin daşıma ilə birlikdə həm də istifadə etdikləri inftasrtukturu da özləri idarə edirlər. Ölkədə olan bir çox limanlardan dəmiryoluna çıxışın olması dəmiryolu nəqliyyatında olan rəqabəti daha da artırmışdır. Xüsusilə sərnişin daşıma sahəsində rahatlıq, dəqiqlik, sürət kimi kriteriyalar üzrə ciddi rəqabət mühiti formalaşmıdır ki, bu da dəmiryolu sisteminin bir çox regional kiçik şirkətlərə bölünməsi vasitəsi ilə təmin edilmiş, həmin kiçik şirkətlərin çoxluğu rəqabət mühitini artıraraq, inhisarlaşmanın qarşısını almışdır.

Dəmir yolu sektoru şirkətlərində korporativ idarəetmə təcrübələri

Rusiyada Dəmir yollarının idarəetmə strukturu 4 həlqədən ibarətdir. Bu həlqələrdən birincisi “Direktorlar şurası”dır. Şuranın 13 üzvü var. Direktorlar şurasınnın sədri ölkənin baş nazirinin müavinidir. Şuranın digər üzvləri də müxtəlif dövlət qurumlarının vəzifəli şəxslərindən ibarətdir. Daha sonrakı həlqə idarə heyətidir. İdarə heyəti sədrdən, onun müavinlərindən və müxtəlif daxili struktur vahidlərinin rəhbərlərindən ibarətdir, hal-hazırda 23 üzvü var. 3-cü həlqə hesab edilən Audit komitəsi də müxtəlif dövlət qurumlarının vəzifəli şəxslərindən təşkil edilib və 7 üzvü var. 4-cü həlqə isə Elmi-texniki şuradır. Bu şuranın üzvləri isə qurumun müxtəlif vəzifəli şəxslərindən, dəmiryolları ilə bağlı akademik fəaliyyəti olan şəxslərdən və dəmiryolları ilə bağlı sahələrdə fəaliyyət göstərən şirkətlərin rəhbərlərindən və müxtəlif qeyri-kommesriya təşkilatlarının nümayəndələrindən ibarətdir.

Gürcüstan Dəmiryollarının səhmlərinin 100 faizi Gürcüstan Tərəfdaşlıq Fonduna (The Georgian Partnership Fund – Dövlət İnvestisiya Fondu) məxsusdur. Şirkət 3 seqmentdə fəaliyyət göstərir: İnfrastruktur, karqo və sərnişin daşıma. Gürücstan Dəmir Yolları Ölkədə ən böyük işə götürəndir. Belə ki, qurumun 12 min işçisi var. Qurumun idarəetmə strukturu iki hissədən ibarətdir - Direktorlar şurası və Müşahidə şurası. Direktorlar şurasında 5 şəxs təmsil olunur: Direktorlar şurasının sədri, (ceo) Maliyyə direktoru, İnfrastruktur üzrə Direktoru, Yük daşımaları üzrə direktor və sərnişin daşıma üzrə direktor. Müşahidə şurası isə 6 nəfərdən ibarətdir sədr, sədr müavini, audit komitəsinin üzvə və 3 digər üzv.

Türkiyə Dövlət Dəmiryolları idarə heyəti tərəfindən idarə edilir. İdarə heyətinin sədri qurumun rəhbəri hesab edilir. Eyni zamanda idarə heyətinin katibliyi (və ya aparatı) fəaliyyət göstərir. Qurumun tabeliyində 7 regional mərkəz və 17 departament fəaliyyət göstərir.

Çin Dəmiryolu Şirkəti Çin Xalq Respublikasında dəmir yolu sərnişin və yük daşınması xidmətləri həyata keçirən və dövlət nəzdində yaradılan bir müəssisəsidir. Şirkətin səhmdarı rolunda Maliyyə Nazirliyi çıxış edir. Bir neçə il öncəyədək qurum Dəmir Yolları Nazirliyinə tabe idi və hətta öz məhkəmə və prokurorluq sisteminə sahib idi. Dəmir yollarından məsul polis idarəsi hələ də, qurumun tabeçiliyindədir. Çin Dəmiryolları hal-hazırda 21 törəmə şirkəti vasitəsi ilə sərnişin və yük daşımalarını həyata keçirir.

Hindistan dəmir yolları 18 regional mərkəzdən ibarətdir. Hər bir regional mərkəz baş menecer tərəfindən idarə edilir. Mərkəzi aparat isə idarə heyəti tərəfindən idarə olunur. İdarə heyəti sədr və 5 digər üzvdən ibarətdir. Qurumun sədri bir-başa olaraq Dəmiryolu Nazirinə tabedir.

Qazaxıstan Dəmir Yollarında da Direktorlar şurası mövcutdur. Bu şura şirkətin stratejiq məqsədlərini müəyyən edir, inkişaf prioritetlərini və uzun müddətli yol xəritəsini müəyyənləşdirir. Direktorlar şurasının nəzdində 4 komitə fəaliyyət göstərir: Audit komitəsi, Mükafatlandırma komitəsi, Strategiya və maliyyə komitəsi, ətraf mühitin mühafizəsi və təhlükəsizlik idarəsi. Maraqlıdır ki, direktorlar şurasının 9 üzvündən altısı alman vətəndaşıdır. İdarə Heyəti isə, şirkətin Kollegial İcra Orqanıdır. Onun məsul olduğu məsələlər aşağıdakılardır:

İnkişaf Planının bir hissəsi olaraq qurumun büdcəsinin təsdiqlənməsi;

- Şirkətin İnkişaf Planını hazırlamaq və Direktorlar Şurasına təqdim etmək;

- İnkişaf Planının icrası;

- Səhmdarın və Direktorlar Şurasının müstəsna səlahiyyətlərinə aid olmayan qurumun fəaliyyətinin digər məsələlərinə dair qərarlar.

- Qazaxıstan Respublikasının ərazisində filial və nümayəndəliklərin yaradılması və bağlanması barədə qərarlar, habelə onların qaydalarının təsdiq edilməsi;

- Qurumun inzibati və idarəetmə işçilərinin (İdarə Heyətinin üzvləri, Daxili Audit Xidməti və katiblər istisna olmaqla) əmək haqqı qaydaların və sxemlərinin təsdiq edilməsi və s.

Qazaxistan Dəmir Yollarının idarəetmə strukturunda diqqət çəkən məqam isə, “Korparativ ombudsman”nın fəaliyyət göstərməsidir. Onun vəzifələri və səlahiyyətləri bunlardır:

- işçilərə, əmək mübahisələrinin, münaqişələrin iştirakçılarına tövsiyə etmək və onlara qarşılıqlı məqbul, konstruktiv və reallaşdırıla bilən bir həll yolunu hazırlamaqda, Qazaxıstan Respublikasının qanunvericiliyinə əsaslanaraq, (o cümlədən zəruri hallarda məxfilik nəzərə alınmaqla kömək etmək);

- Fondun işçiləri və təşkilatlarının problemli sosial və əmək məsələlərinin həllində, eləcə də Fondun işçiləri və təşkilatlarının iş etikası prinsiplərinə riayət olunmasında köməklik göstərmək;

mübahisədə, münaqişədə və ya problemli vəziyyətlərdə iştirak edən şəxslər üçün münaqişələrin (mübahisələrin) həlli ilə bağlı tövsiyələrin hazırlanması;

- sistemli, hüquqi və təşkilati xarakter daşıyan münaqişələrin (mübahisələrin) həlli və qarşısının alınması, habelə iş etikası prinsiplərinə riayət edilməsi barədə Fondun vəzifəli şəxslərinə və təşkilatlara məsləhət vermək.

30 Eylül 2020 Çarşamba

Dövlət müəssisələrinə dair Səmərəlilik Çağırışları ilə bağlı yekun konfrans keçirilib

 

2020-ci il sentyabrın 29-da “Dövlət müəssisələrinə dair Səmərəlilik Çağırışları” mövzusunda yekun ZOOM konfrans keçirilib.

Mövzu ilə bağlı məlumat verən Sahibkarlığa və Bazar İqtisadiyyatının İnkişafına Yardım Fondunun rəhbəri Sabit Bağırov qeyd etdi ki, Azərbaycanda iri dövlət müəssisələri və səhmdar cəmiyyətlərinin səmərəlilik məsələləri aktual olaraq qalır. Məhz bu səbəbdən 6 avqust 2020-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin çıxışında müvafiq tənqidlərin səsləndirildiyini söyləyən S.Bağırov xatırlatdı ki, səmərəliliyi artırmaq məqsədilə Azərbaycan İnvestisiya Holdinqi yaradılıb. “Bu Holdingin idarəetməsinə iri dövlət şirkətləri və müəssisələri, dövlət payı olan təsərrüfat cəmiyyətlər verilib”, - deyən S.Bağırov vurğuladı ki, burada məqsəd bu təsərrüfat subyektlərinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, o cümlədən həyata keçirdikləri investisiya proqramlarının şəffaflığının və iqtisadi səmərəsinin yüksəldilməsi, onların rəqabət qabiliyyətinin təmin olunması, maliyyə sağlamlığının və dayanıqlılığının yaxşılaşdırılmasıdır.

S.Bağırov bildirdi ki, “İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvləri qeyd edilən problemlərlə əlaqəli müəyyən tədqiqatlar aparıb və tövsiyyələr paketi hazırlayıb.

Konfransda tədqiqat nəticələri və tövsiyələr haqqında hər bir ekspertin təqdimatı olub. Ekspertlərin hər biri səmərəliliyin iri dövlət müəssisələri və səhmdar cəmiyyətlərində artırılması istiqamətləri ilə bağlı məruzə edib.

SOCAR və onun İstehsalat Birliyi olan “Azəriqaz”da səmərəliliklə bağlı İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım Mərkəzinin eksperti Samir Əliyev və Mədən Sənayesində Avrasiya Bilik Mərkəzinin rəhbəri, professor İnqilab Əhmədovun təqdimatları oldu.

Məruzəçilər qeyd etdi ki, “Azəriqaz”ın fəaliyyətində ən böyük problem onun məlumat qapalılığı, maliyyə uçotunda təkmil mühasibatlıq sisteminə malik olmamasısıdır. Bundan başqa “Azəriqaz”ın statusu da onun fəaliyyətinə problem yaradır. Belə ki, onun SOCAR-ın tərkibində istehsalat birliyi statusunda fəaliyyəti onun idarəçiliyi, rentabelliyi və məsuliyyətliliyi ilə bağlı öhdəliklər şirkətin üzərinə düşür: “Əgər SOCAR- ın bir şirkət kimi özünün korporativ idarəçilik statusu təkmil olsaydı, Birlik üçün bu status qənatbəxş sayıla bilərdi. Lakin, şirkətin öz problemləri fonunda qaz təsərrüfatı müəyyən mənada natamam idarəçiliklə qarşılaşır. Belə şəraitdə korporativ məsuliyyət məsələsi, xüsusilə daxili bazarda arxa plana keçir, Şirkət daha çox qazın ixracı ilə bağlı öhdəliklərini birinci plana çəkir”.

Məruzəçilər təklif etdi ki, “Azəriqaz”ın məlumat açıqlığı siyasəti yenidən qurulmalı, qaz təsərrüfatı ilə bağlı yeni qanunvericlik bazası yaradılmalı, “Azəriqaz”ın mövcud statusu təhlil edilib dəyişdirilməli və “Azəriqaz”ın özəlləşdirilməsi məsələsinə baxılmalıdır.

İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım Mərkəzinin rəhbəri, professor Azər Mehtiyev Azərbaycan Dəmir Yolları Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin (ADY) fəaliyyəti ilə bağlı məruzə etdi. A.Mehtiyev söylədi ki, ADY-nin idarəetmə modeli tam aydın və sistemli deyil. İdarəetmə modelində bəzi vacib elementlər məsələn, korporativ idarəetmə yoxdur.

Cəmiyyətin nizamnaməsindəki tələbi xatırladan A.Mehtiyev dedi ki, qurum illik maliyyə hesabatını hər il maliyyə ili bitdikdən sonra 4 aydan gec olmayan müddətdə auditor rəyi ilə birlikdə, həmçinin cəmiyyətin xalis aktivlərinin dəyərinin iyirmi beş faizindən artıq məbləğdə olan əqdin (xüsusi əhəmiyyətli əqdin) bağlanması barədə məlumatı mətbu orqanda dərc etdirməyə və cəmiyyətin internet səhifəsində yerləşdirməyə borcludur. Amma cəmiyyət hələ də nizamnamənin bu tələbini yerinə yetirmir.

A.Mehtiyev tövsiyə edir ki, ADY-nin strukturu optimallaşdırılmalı, qurumda real korporativ idarəetmə tətbiq edilməli, qurumun fəaliyyətinin şəffaflığı və hesabatlılığı təmin olunmalıdır.

Mülki Cəmiyyətə Doğru İctimai Birliyinin sədri Abil Bayramov AZAL Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin fəaliyyəti ilə bağlı məruzə etdi. A.Bayramovun apardığı araşdırma göstərir ki, hava nəqliyyatında həm dövlət, həm də özəl sektorun iştirakı üçün bərabər imkanların tanınmalıdır. Ekspert təklif edir ki, Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunun özəl idarəçiliyə verilməli, Heydər Əliyev Hava Limanının hökumətin nəzarətində qalmaqda davam edəcəyi halda həm Heydər Əliyev Hava Limanında, həm də bölgələrdəki hava limanlarında məhsuldarlıq və xidmət səviyyəsinin artırılması məqsədilə cari effektivlik və hədəf göstəricilərinə münasibətdə boşluqların təhlili və tələb oluna biləcək yardım səviyyəsinin müəyyənləşdirilməlidir. A.Bayramov hava nəqliyyatı sahəsində dövlət-özəl əməkdaşlığının təşviq edilməsinin əhəmiyyətli olduğunu düşünür.

Ekspertin araşdırması nəticəsində məlum olub ki, AZAL fəaliyyətində şəffaflıq və hesabatlılıq aşağı səviyyədədir, qurumun fəaliyyətində korporativ idarəetmə tətbiq edilməyib.

Professor Rasim Həsənov “Azərsu” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin fəaliyyəti haqqında məruzə etdi. R.Həsənovun tədqiqatının nəticəsinə əsasən, “Azərsu”nun konsolidə olunmuş maliyyə hesabatları dərc olunur. Hesabatlarda MHBS tələbləri və Korporativ İdarəetmə Standartları yalnız qismən təmin edilir. Lakin bu hesabatlar Fəaliyyət haqqında məlumatlar qiymətləndirmə üçün yetərli deyil.

Eyni zamanda iri dövlət vergi ödəyicilərinin gəlirlər və xərclər smetalarının tərtibi Qaydaları və onun icrası üzrə monitorinqin aparılması Qaydalarına əməl olunması haqqında məlumatlar da yoxdur.

R.Həsənov təklif edir ki, təcili olaraq Azərbaycanda Sudan istifadənin yaxşılaşdırlıması və problemlərin həlli üçün qüvvədə olan Su məcəlləsi ilə yanaşı Su strategiyası formalaşdırlmalı və realizasiyası təmin eidlməlidir.

Aqrar islahatlar Mərkəzinin rəhbəri Vahid Məhərrəmov Aqrar Tədarük və Təchizat Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin fəaliyyətində səmərəliliyin artırılması yolları ilə bağlı məruzə etdi. Ekspertin gəldiyi qənaət ondan ibarətdir ki, ölkədə istehsal olunan ərzaq məhsullarının dövlət büdcəsinin vəsaitləri hesabına satın alınmasını mərkəzləşdirilmiş qaydada bir dövlət şirkəti tərəfindən deyil, açıq tender üsulu ilə həyata keçirilərsə, dövlət öz üzərinə düşən funksiyalarını yerinə yetirməklə yanaşı, birbaşa kiçik və orta fermerlərin, kənd təsərrüfatı məhsulu istehsalçılarının, bölgələrdə fəaliyyət göstərən özəl iaşə müəsisələrinin müsabiqələrə çıxış imkanını yaradar, onlar üçün kvota müəyyən edər və bununla həm də digər bir funksiyanı da yerinə yetirər, bu sahədə sağlam rəqabətli mühit yaratmış olar. Dövlət vəsaitləri hesabına dövlət müəssisə və təşkilatları tərəfindən ərzaq məhsullarının satın almalarının həyata keçirilməsində özəl sektorun iştirakı üçün bərabər rəqabət mühitinin yaradılması, büdcə vəsaitindən səmərəli və qənaətlə istifadə edilməsi məqsədilə dövlət satınalmalarının bir yox, bir neçə podaratçı şirkətlər tərəfindən müsabiqə və aşkarlıq əsasında həyata keçirilməsi bu sahədə dövlət vəsaitlərin səmərəli xərclənməsinə və minimum xərclərlə tələb olunan keyfiyyətdə malların satın alınmasını təmin etmək mümkün olar.

Telekommunikasiya sektorunda dövlətə məxsus qurumlarla bağlı məruzə edən İqtisadi Təşəbbüslərə Yardım Mərkəzinin sədr müavini Rövşən Ağayev pardığı araşdırmanın nəticəsi olaraq bəzi təkliflər irəli sürdü. Ekspert təklif edir ki, islahatların ilk mərhələsi olaraq telekommunikasiya şirkətlərində korporativ idarəetmə standartlarının tətbiqi, Direktorlar (Müşahidə) Şuralarının real fəaliyyəti və icra orqanları üzərində real nəzarət (təsir) imkanları təmin edilməlidir. Bununla bərabər bu şirkətlərin məlumat açıqlığına və şəffaflığına dair tələblər sərtləşdirilməlidir. Eyi zamanda şirkətlərin maliyyə hesabatlarının beynəlxaql standartlara uyğun tərtibi və açıqlanması təmin edilməlidir.

Qeyd edək ki, konfransda bir sıra dövlət qurumlarının nümayəndələri də işitirak edirdi. İştirakçıları maraqlandıran suallar məruzəçilər tərəfindən cavablandırıldı.

 

24 Eylül 2020 Perşembe

Rasim Həsənov: "Su təhcizatı və təmizlənməsi ilə bağlı yerli sənayedə yaradılan hər bir işçi yeri, milli iqtisadiyyatda dolayısı ilə 3.68 iş yerinin yaranmasına səbəb olur".



Mövcud su ehtiyatlarından istifadə səviyyəsi əhalinin, iqtisadiyyatın suya olan tələbatının ödənilməsində ən önəmli amil hesab edilir. Suya qənaət edilməsi burada əsas şərtlərdən biri olsa da digər əhəmiyyətli məsələlər də var ki, onları nəzərə almaqla, tələblərə əməl etməklə su ehtiyatlarından istifadədə səmərəliliyi artırmaq olar. Bəs, bu məsələ dünya təcrübəsində necədir?

İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvü, iqtisadçı professor Rasim Həsənovla söhbətimizdə su ehtiyatlarından düzgün istifadənin əhəmiyyətinə toxunulub.

- Su sektorunun səmərəliliyi nədir və dünya təcrübəsində necə qiymətləndirilir?

- Təmiz su insan həyatının təmin edilməsi və onun sağlamlığı üçün son dərəcə vacib ehtiyat növüdür. Xöşbəxtlikdən dünyada əslində hər insan yetəcək qədər şirin su ehtiyatları mövcuddur. Lakin iqtisadi inkişafın zəifliyi və müvafiq infrastrukturun olmaması səbəbindən milyonlarla insan, ilk növbədə uşaqlar, zəruri su təminatı, sanitariya və gigiyena xidmətlərinin olmaması ilə bağlı xəstəliklərdən ölür. Dünya əhalisinin 40% su çatışmazlığından əziyyət çəkir və bu rəqəm getdikcə artır. BMT ekspertlərinin qiymətləndirmələrinə görə, hazırda 783 milyon nəfər təmiz su təminatından məhrumdur. 1.7 milyard nəfər isə çay hövzələrində yaşamlarına rəğmən, əlavə içməli su təminatına ehtiyacı var.

Müasir inkişaf mərhələsində insanların su və gigiyena xidmətinə malik olma hüququ bəşəriyyət tərəfindən sübuta ehtiyacı olmayan arqument kimi qəbul edilmişdir. BMT-nin Baş məclisinin 2010-cu il iyul Qətnaməsinə görə, hər bir insan şəxsi istifadə və məişət ehtiyaclarının qarşılanması məqsədi ilə yetərli həcmdə (hazırda gündəlik 50-100 l) su əldə etmə hüququna malikdir. Belə su, qiymət və keyfiyyət baxımından əlçatan olmalıdır (suyun dəyəri ev təsərrüfatlarının xərclərinin üç faizindən çox olmamalıdır). BMT normalarına görə su eyni zamnada fiziki baxımadan əlçatan olmalıdır (su mənbəyi evdən 1000 mertdən çox uzaqlıqda olmamalıdır və onu gətirilməsi 30 dəqiqədən çox vaxt çəkməməlidir.) Azərbaycan respublikasında gündəlik su təminatı 56.2 l təşkil edir və su xərci, ev təsərrüfatı xərclərinin çox kiçik hissəsini təşkil edir.

Minilliyin inkişaf məqsədləri (MİM) su təhcizatı məsələlərini mühüm hədəflər kimi müəyəynləşdirmişdir və bu istiqamətdə son illərdə böyük həcmli işlər görülməkdədir. Məhz belə sistemli işlərin nəticəsi olaraq, hədəflərdə nəzərdə tutlmuş 2015-ci ilədək zəruri su təminatına malkik olmayanların sayının iki dəfəyədək azadılması məqsədi artıq 2010 –cu ildə təmin edilmişdir. Görülmüş işlər sayəsində 1990-cı ildən indiyədək. 2.6 mlrd n.,o cümədən zəif inkişaf etmiş ölkələrin əhalisinin 42 %-nin su təhcizatı yaaxşılaşdılrlmışdır. İndi UNİSEF məlumatlarına əsasən, dünya əhalisinin 91 % yaxşılaşdırlmış su təhcizatına malikdir.

BMT-n dayanıqlı inkişaf gündəliyində suya əlçatanlıq məqsədi 6-cı hədəf kimi qeyd olunub. Bu məqsəd, sağlamlıq, ərzaq təhlükəsizliyi və iqlim dəyişikliyi məsələləri ilə sıx bağlıdır. Məqsəd həçmçinin ekosistemlərin və təbiət hadisələrinin dayanıqlığı məsələlərinə aiddir. Qeyd olunan məqsədə nail olunması- suyun keyfyyətinin yaxşılaşdırlması, ekosisitemin su ilə birbaşa bağlı olan meşə, dağ, bataqlıqlar, çay və göllərin su resurslarından istifadənin effektivliyinin yüksəldilməsini ehtiva edir.

- Su ehtiyatlarından səmərəli istifadənin iqtisadi əhəmiyyəti də böyükdürmü?

- Suyun əhali sağlamlığı və həyat şəraiti ilə bağlı olması ilə yanaşı, onun mühüm iqtisadi amil olması əhəmiyyətli məsələdir. Ekspert qiymətləndirmələrinə görə, qlobal işçi qüvvəsinin üçdə ikisi su istehlakından bilavasitə asılıdır. Su təhcizatı və təmizlənməsi ilə bağlı yerli sənayedə yaradılan hər bir işçi yeri, milli iqtisadiyyatda dolayısı ilə 3.68 iş yerinin yaranmasına səbəb olur. “Yaşıl iqtisadiyyata” keçid isə su amilinin iqtisadiyyata təsirini daha da gücləndirir. Hazırda inkişaf etmiş və inkişaaf etməkdə olan ölkələrdə işçi qüvvəsinin təxminən 1%-i su ilə bağlı sektorlarda məşğuldur. Köhələn və qeyri səmərəli infrastrukturun modernizasiyasına yönəldilən investisiyalar özüdə su təsərrüfatında mühüm məşğulluq amilinə çevirilmişdir.

Qeyd etmək vacibdir ki, iqlim dəyişikliyi fonunda şirin suya olan tələb artmaqdadır. 80-ci illərdən başlayaraq, qrunt sularının istifadəsi ildə 1% artır. Eyni zamanda iqlim dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası komissiyanın qiymətləndirmələrinə görə, qlobal istiləşmənin hər bir faiz artımı, dünya əhalisinin 7%-nin bərpa olunan su ehtiyatlarının həcminin təxminən 20 % azalmasına səbəb olur.

BMT ekspertlərinin fikrincə XXI əsrdə su neft və qazdan daha vacib strateji məhsula çeviriləcəkdir. Son yüz ildə dünyada suyun istifadəsi 2 dəfə artmışdır. Dünya su komissiyasının məlumatlarına görə indi gün ərzində hər nəfərə yemək hazırlamaq və şəxsi gigiyena üçün 20-50 litr su (orta-40 l) tələb olunur. Lakin dünya əhalisinin 40% (3 mlrd.nəfər) su qıtllığından əziyyət çəkir. 2025-ci ildə isə su çatışmazlığından əziyyət çəkənlər dünya əhalisinin 2\3 təşkil edəcəkdir.

İnsana gündəlik yemək hazırlamaq üçün 2-4 litr su tələb olunursa, yeməyin məhsullarının istehsalı üçün 2000-5000 l tələb olunur. 1 kq taxıl istehsalı üçün -800-4000l, 1kq. ət üçün 2000-16 000 l, 1 kq.düyü üçün 3500 l su istifadə olunur

Ekspert qiymətləndirmələrinə görə su təminatı və sanitari şəraitinin yaxşılaşmasına qoyulan hər dollar investisiya 3-34 dollara qədər gəlir gətirir. Su probleminin bəşəriyyət üçün nə qədər önəmli olduğunun göstərmək üçün qeyd etməyi vacib sayırıq ki, dünyada iri çayların 260-ı iki və daha çox ölkənin ərazisində keçir və dəqiq tənzimləmə razılaşmalarının olmaması daima konfliktləri yaranması üçün əlverişlidrir. Son 50 ildə dünyada 507 su münaqişəsi olmuş, 21 dəfə bu silahlaı münaqişə forması almışdır. BMT-nin qiymətləndirmələrinə görə dünyada hərbi münaqişəyə çevirilə biləcək su ocaqları sırasında Araz və Kür çaylarıda vardır.

- Ölkəmizdə Su təchizatını yaxşılaşdırmaq üçün idarəetmənin təkmilləşdirilməsi nə dərəcədə zəruridir?

- Azərbaycanda hazırda sudan mühüm sosil-iqtisadi və tibbi ekoloji resurs kimi istifadə formal olaraq Dövlətin ciddi nəzarəti altındadır. Belə ki, Sudan istifadənin idarə edilməsi ilə bağlı Təbii ehtiyatlar və Ekologiya, Fövqaladə Hallar Nazirlikləri, həmçinin iri Dövlət şirkətləri olan Azərsu ASC və Melorasiya və su təsərrüfat ASC fəaliyyət göstərir. Lakin indi hamıya aydındır ki, belə “səpələnmiş” idarəçiliyin effektivliyi olduqca aşağıdır. Uzun illər ərzində bu sahəyə Dövlət büdcəsindən iri həcmli vəsaitlər ayrılır və Dövlət zəmanəti ilə iri həcmli xarci investisiyalar cəlb edilir, problemin həlli isə indiyədək mümkün olmamışdır. Yaranmış vəziyyəti, bütövlükdə bazar iqtisadi münasibətləri şəraitində Dövlət aktivlərindən istifadədə səmərəliliyin aşağı olmasını şərtləndirən amillərlə izah etmək mümkündür. Belə amillərə ilk növbədə iri dövlət şirkətlərinin (təbii və ya süni inhisarçı olmasından asılı olmayaraq) malik olduqları faktiki imtiyazlar və onların faktiki “dominant” hüquqları kompleksi aid edilməlidir. Belə “hüquqlar” iqtisadiyyatın digər iştirakçılarına ciddi maddi zərər vurmaqla yanaşı, həmin şirkətlərin Dövlət büdcəsi üçün ağır “yükə” çevirilməsini doğurur. Bu məsələ də son dövrlərdə Dövlət Başçısının ciddi müdaxiləsinə səbəb olmuşdur və fundamental qərarlar qəbul edilmişdir. Mən Azərbaycan İnvestisiya Holdinqinin yaradılması və İqtisadi Şuranın təsis edilməsi haqındakı Prezident Sərəncamlarını nəzərdə tuturam. Güman edirəm ki, yaxın dövrlərdə iqtisadiyyatda bunun faydasını görəcəyik.

Fikrimizcə burada həll olunmalı digər mühüm məsələ, xüsusi ilə infrastruktur sahələrində dünyada qəbul olunuş istehsalçı, daşıyıcı və paylayıcı şirkətlərin eyni qurumda cəmlənməsi təcrübəsinə son qoyulması olmalıdır. Bu vacib məsələdir, iqtisadi səmərəliliyin və funksional xidmət səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün olduqca əhəmiyyətlidir. İdarəetmə ilə bağlı dediklərimiz bütövlükdə Su sekotoru üçündə təxirə salınmazvəzifələrdir

- Ölkəmizdə indiki mərhələdə Sudan istifadənin hansı strateji hədəfləri müəyyənləşdirilməlidir?

Yaranmış şəraitdə idarəçiliyin əsaslı yenidən qurulması ilə yanaşı hesab olunur ki, təcili olaraq Azərbaycanda Sudan istifadənin yaxşılaşdırlıması və problemlərin həlli üçün qüvvədə olan Su məcəlləsi ilə yanaşı Su strategiyası formalaşdırlmalı və realizasiyası təmin eidlməlidir. Bu strategiyanın mühüm vəzifələri sıarsında real Su balansının formalaşdırılması və onun mütamadi olaraq izlənilməsi mexanizminin yaradılması olmalıdır.

Araşdırmalar göstərir ki, ölkəmizdə sudan istifadənin strateji hədəfləri müasir inkişaf mərhıləsində ictimai məhsul istehsalının su tutumluluğu, su itkisi, su hövzələrinin çirklənməsinin aşağı salınması kimi müəyyənləşdirilməlidir. Qeyd olunanlar həm içməli həm də istehsal məqsədli su istifadəsində vacibdir. Belə ki, dünya təcrübəsi və istehsal prosesinin mahiyyəti baxımından hesab olunur ki, su tutumluğunun azadılması və onun marjinal faydalılığını yüksəldilməsi faktiki olaraq istehsalın enerji tutumluğunun azadılması doğurur və buna görədə bütövlükdə xərclərin azalması, sudan istifadənin nəticəliliyinin yüksəlməsi baş verir.



23 Eylül 2020 Çarşamba

Abil Bayramov: “Bir çox ölkə milli aviaşirkətlərin dövlət tərəfindən dəstəklənməsi təcrübəsinə son qoyulub”

 

Bazar iqtisadiyyatına keçid, eyni zamanda beynəlxalq hava nəqliyyatı bazarının müasir tələbləri mülki aviasiya sektorunda islahatların aparılmasına ehtiyac yaradıb. Mülki aviasiya müəssisələrinin fəaliyyəti daha sərt nəzarət altında olan sahədir. Eyni zamanda, mülki aviasiya bazarının vəziyyətinə xarici təsirin zəruriliyi şübhə altına alınır, mübahisələr yalnız dövlət tənzimlənməsinin dərəcəsi və metodları ilə əlaqədardır.

Amma müxtəlif şərhlərə əsasən hava nəqliyyatında dövlətlə bərabər özəl sektorun iştirakı üçün imkanların tanınmalıdır. Bu cür düşünənlər hesab edir ki, özəl sektorun da prosesə daxil edilməsi sərnişinlərin və yüklərin hava yoluyla minimum tranzit nöqtəsi ilə hərəkət etməsinə və nəticədə səyahət vaxtının azalmasına, müştəri məmnuniyyətinin artmasına və əməliyyat xərclərinin azalmasına kömək edə, daha ucuz aviabilet üçün potensialı formalaşdıra və rəqabət qabiliyyətliliyi artıra bilər.

“İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvü, ekspert Abil Bayramovla müsahibəmizdə hava nəqliyyatının mövcud vəziyyəti, özəl sektorun iştirakçılıq səviyyəsi və digər mühüm məsələlərə toxunulub.

- AZAL-a dövlətin böyük maliyyə dəstəyi var. Amma buna baxmayaraq göstərilən xidmətlərin dəyərinin yüksək olduğu bildirilir. Bu ziddiyyət nə ilə bağlıdır?

- Bir çox ölkələrdə milli aviaşirkətlərin dövlət tərəfindən dəstəklənməsi təcrübəsinə son qoyulub. Bu, təkcə zərərlə işlədiyən aviaşirkətlərə (Məsələn, Macarıstanın milli aviaşirkəti “Malev” 2012-ci ildə bu səbəbdən fəaliyyətini dayandırıb) münasibətdə baş verməyib. Uğurlu fəaliyyət göstərən Lufthansa və British Airways artıq çoxdan hökumətdən ayrılıblar (Lufthansa 1997-ci ildə, British Airways isə 1980-ci illərin sonlarında tam olaraq özəl investorların sahibliyinə keçib). “Air France-KLM”-in səhmlərinin 14%-i fransız hökumətinə məxsusdur. Norvegian AİR-in baş direktoru Börn Kyos bildirib ki, Fransa və digər hökumətlər aviasiya biznesindən çıxmalıdırlar – onda bazar daha yaxşı işləyə bilər. Norveç hökuməti səhmlərin sonuncu 10%-ni yerli bazardakı əsas rəqibinə - “Scandinavian Airlines”ə satıb.

Lakin qeyd etdiyiniz kimi, AZAL-a dövlət tərəfindən böyük miqdarda maliyyə dəstəyi göstərilir. Bura dövlət büdcəsindən ayırmaları, dövlət zəmanətli kreditləri və s. aid etmək olar. Bütün bunların müqabilində xidmətlərin dəyərinin yüksək olması bir sıra amillərlə bağlıdır. Əsas problemlərdən biri idarəçiliklə – korporativ idarəetmənin tətbiq edilməməsi, fəaliyyətin səmərəliliyinin quymətləndirilməsi sisteminin çatışmazlığı, şəffaflıq və hesabatlılığın olmaması ilə bağlıdır. Digər mühüm səbəb AZAL-ın inhisarçı mövqeyi ilə bağlıdır. Aşağı büdcəli aviadaşıyıcıların bazara girişindəki çətinliklər xidmətlərin qiymətinin rəqabət şəraitində müəyyənləşdirilməsi imkanlarını azaldır.

Dövlət Statistika Komitəsi Azərbaycandan çıxanların daha çox hansı yolldan istifadə etməsi barədə məlumat açıqlayıb. Məsələnin diqqət çəkən tərəfi odur ki, ölkədən çıxanlar daha çox quru yoluna üstünlük veriblər.. Halbuki mənzil başına rahat və tez çatmaq üçün hava nəqliyyatı daha sərfəlidir. Amma “Azərbaycan Hava Yolları” QSC-nin (AZAL) istənilən istiqamətə bilet qiymətləri başqa ölkələrlə müqayisədə baha olması insanların bu nəqliyyat vasitəsindən istifadə etməsinə imkan vermir.Bu isə xaricə getmək istəyən insanların əksəriyyətinin Gürcüstan üzərindən uçmağa üstünlük verməsinə səbəb olur. Hətta Türkiyə və Avropaya belə, Gürcüstan aviaşirkətləri ilə gedənlərin sayı artır.

- AZAL fəaliyyəti ilə bağlı zəruri məlumatları açıqlayırmı?

AZAL-ın fəaliyyəti barədə detallı məlumatlar əldə etmək çətindir. Dövlət şirkəti olmasına baxmayaraq, AZAL yerli informasiya mənbələrində öz hesabatlarını açıqlamır. Halbuki “Azərbaycan Hava Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Nizamnaməsinin 5.3-cü bəndinə əsasən, şəffaflığın təmin edilməsi üçün Cəmiyyət illik maliyyə hesabatını və birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını hər il maliyyə ili bitdikdən sonra 4 aydan gec olmayan müddətdə auditor rəyi ilə birlikdə, həmçinin Cəmiyyətin xalis aktivlərinin dəyərinin iyirmi beş faizindən artıq məbləğdə olan əqdin (xüsusi əhəmiyyətli əqdin) bağlanması barədə məlumatı qanunla müəyyən edilmiş qaydada dərc etdirməyə borcludur.

Bundan əlavə, “Mühasibat uçotu haqqında” qanunun və Nazirlər Kabinetinin 27 may 2010-cu il tarixli 97 saylı və 1 oktyabr 2014-cü il tarixli 321 saylı qərarlarına əsasən AZAL həm ictimai əhəmiyyətli, həm də dövlət zənaməti ilə kredit alan qurum kimi növbəti ilin aprel ayının sonunadək audit hesabatı ilə birlikdə öz internet səhifəsində dərc etməlidir. Ancaq qurum hələ də hesabatlarını ictimaiyyətə açıqlamır.

"Azərbaycan Hava Yolları" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin öz hesabatlarını ictimailəşdirməkdən yayınması Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının Kollegiyasının "Azərbaycan Hava Yolları" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin auditinin nəticələri üzrə 2018-ci ilin yanvar ayında açıqlanmış hesabatında da öz əksini tapıb.

- Şirkətin fəaliyyətində səmərəliliyi artırmaq üçün hansı addımlar atılmalıdır?

- İlk növbədə “Azərbaycan Hava Yolları” QSC-nin fəaliyyətində şəffaflıq və hesabatlılıq təmin edilməlidir. Qeyd etdiyimiz kimi, “Mühasibat uçotu haqqında” qanuna və Nazirlər Kabinetinin 27 may 2010-cu il tarixli 97 saylı və 1 oktyabr 2014-cü il tarixli 321 saylı qərarlarına əsasən AZAL həm ictimai əhəmiyyətli, həm də dövlət zənaməti ilə kredit alan qurum kimi növbəti ilin aprel ayının sonunadək audit hesabatı ilə birlikdə öz internet səhifəsində dərc etməlidir. Lakin təəssüf ki, AZAL qanuvericiliyin bu tələbinə əməl etmir. Bu səbəbdən də, ictimai əhəmiyyət kəsb edən məlumatların dərc edilməməsinə görə inzibati məsuliyyətlə bağlı qanunvericiliyə dəyişikliklərin edilməsi məqsədəuyğundur.

Bundan əlavə, “Azərbaycan Hava Yolları” QSC-nin fəaliyyətində korporativ idarəetmə tətbiq edilməlidir. İnkişaf etmiş ölkələrin qabaqcıl təcrübəsini öyrənməklə effektiv korporativ idarəetmə sisteminin tətbiqi AZAL-da şəffaflığı təmin etməklə şirkətin beynəlxalq nüfuzunu artıra, investisiyaların cəlb olunmasını asanlaşdıra, cəlb olunan kapital üzrə xərcləri azalda bilər.

Xidmət standartları üzrə siyasətin işlənib hazırlanması da vacibdir. Belə standartların hazırlanması həm şirkətin məsuliyyətliliyini artıra, həm də müştəri məmnunluğunun daha yaxşı təmin olunmasına gətirib çıxara bilər.

- Hava nəqliyyatında özəl sektorun rolunun artırılması vacibdirmi?

- Hava nəqliyyatında həm dövlət, həm də özəl sektorun iştirakı üçün bərabər imkanlar tanınmalıdır. Hesab edirik ki, hava nəqliyyatında həm dövlət, həm də özəl sektorun iştirakı üçün imkanların tanınması sərnişinlərin və yüklərin hava yoluyla minimum tranzit nöqtəsi ilə hərəkət etməsinə və nəticədə səyahət vaxtının azalmasına, müştəri məmnuniyyətinin artmasına və əməliyyat xərclərinin azalmasına kömək edə, daha ucuz aviabilet üçün potensialı formalaşdıra və rəqabət qabiliyyətliliyi artıra bilər. Dövlət və özəl müəssisələrin iştirakı fiziki infrastruktur layihələrinin maliyyələşdirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Çünki aviasiya infrastrukturu və avadanlıqlarının əsas elemntləri olan hava limanı obyektləri və avadanlıqları (terminallar, uçuş-eniş zolaqları, texniki xidmət obyektləri), intermodallıq (hava limanları ilə əlaqə), donanma (təyyarələrə mülkiyyət forması və satınalma variantları), rabitə və naviqasiya avadanlıqları kifayət qədər maliyyə tutumuna malikdirlər.

Bazarın tədricən liberallaşdırılması infrastruktura investisiyalar cəlb edə və aviaşirkətlər, yerüstü yükdaşıma, ictimai iaşə, texniki xidmət şirkətləri kimi xidmət tədarükçüləri üçün imkanlar aça, həmçinin, hava limanı obyektləri və avadanlıqları da daxil olmaqla aviasiya sektorunda çatışmayan kritik infrastruktur elementlərinə investisiyaları təşviq edə bilər. Gəlinən ümumi nəticə ondan ibarətdir ki, təhlükəsiz, etibarlı və effektiv aviasiya sektoru iqtisadi inkişafda mühüm rol oynaya bilər.

Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunun özəl idarəçiliyə verilməsi imkanları da nəzərdən keçirilməlidir. Bir sıra dünya ölkələri hava limanlarını dövlət nəzarətindən çıxarmağa və onları özəl idarəçiliyə verməyə başlayıb. Bunun üçün müxtəlif modellərdən istifadə edilib. Bir qayda olaraq, aktivlər hökumətin mülkiyyətində qalır, idarəetmə xidmətlərinin verilməsi üçün isə müəyyən müddətə konsessiya müqaviləsi bağlanılır. Səudiyyə Ərəbistanında Mədinə hava limanı “TAV Turkish Airports Group” ilə bağlanmış müqaviləyə əsasən, “tikinti-əməliyyat-transfer” modelindən istifadə etməklə özəl idarəçiliyə keçib. Səudiyyə Ərəbistanının digər hava limanları, Ər-Riyadda Dublin Hava Limanı Təşkilatı və Ciddədə Dublin Airport Service də daxil olmaqla özəl inzibati firmalarla idarəetmə müqavilələri bağlayıblar. Braziliyada bir sıra hava limanları həm yerli, həm də xarici investorların iştirakı ilə 30-40 illik müqavilələr üzrə konsessiyaya əsaslanan idarəçilikdədirlər.

Hava nəqliyyatı sahəsində dövlət-özəl əməkdaşlığı təşviq edilməlidir. Aviasiya sektorunda həm dövlət, həm də özəl maliyyə mənbələrinin olması mümkündür. Hava nəqliyyatında özəl investisiyalar xüsusilə sərnişin və yük daşımalarına yüksək tələbatın olduğu hallarda özünü döğruldur. Özəl sektoru təmsil edən müəssisələr hava limanı idarəçiliyi, uçuş zamanı iaşə xidmətləri, baqaj və digər yerüstü xidmətlər, pərakəndə ticarət mağazaları kimi sahələrdə xidmətlər təqdim edə bilərlər. Belə xidmətlərin göstərilməsinə konsessiyaya əvəz olaraq özəl şirkətlər hava limanı infrastrukturu və avadanlıqlarına ilkin sərmayələri həyata keçirə bilərlər. Dublin Hava Limanı Təşkilatı, Çangi Hava limanı Xidməti (Changi Airport Service) və Münhen Hava Limanları Qrupu («Flughafen München GmbH») kimi hava limanı qrupları öz ölkələrinin hüdudlarından kənarda hava limanları idarəçiliyi üzrə xidmətlər təqdim edirlər.

22 Eylül 2020 Salı

Rövşən Ağayev: “Mobil internetin dəyəri sabit şəbəkə üzrə verilən internetin dəyərindən az qala 10 dəfə bahadır”


Son illərdə rabitə və informasiya xidmətləri sektoru ən yüksək real böyümə tempinə malik 2 iqtisadi fəaliyyət sahəsindən biri olub. Dövlət Statisitka Komitəsinin 2010-cu ilin müqayisəli qiymətləri ilə apardığı hesablamaya görə, 2010-2017-ci illərdə real böyümə ümumilikdə Azərbaycan iqtisadiyyatı üzrə 9%, ticarət üzrə 41%, kənd təsərrüfatı üzrə 24%, emal sənayesi üzrə 20%, tikinti üzrə 19% təşkil etdiyi halda, rabitə və informasiya sektor real olaraq 2 dəfə artıb.
Müxtəlif ekspert qiymətləndirməsinə əsasən rabitə və informasiya xidmətləri sektorunun inkişaf imkanları daha böyükdür. Bunun üçün sektorda islahatların aparılması, rəqabət şəraitinin yaxşılaşdırılması lazımdır.

“İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvü, iqtisadçı Rövşən Ağayevlə söhbətimizdə rabitə və informasiya xidmətləri sektorunda mövcud olan problemlər və bu sahənin inkişaf imkanlarına nəzər yetirilib.

- Rabitə və İnformasiya xidmətləri sektoru son illərdə sürətlə inkişaf edir. Sektorun inkişaf imkanları hələ də genişdirmi?

- Ən zəif iqtisadiyyat belə rəqəmsal texnologiyalar olmadan inkişaf edə bilmir. Rəqəmsal texnologiyalar birbaşa internetə bağlıdır. Düşünürəm ki, bizim iqtisadiyyatımız rəqəmsalaşma potensialına görə çox aşağıdır. İstər təhsil, istər sənaye, istər kənd təsərrüfatı olsun, buradakı inkişaf səviyyəsini qabaqcıl ölkələrlə müqayisə etsək bizim geridə olduğumuzu görərik. Azərbaycanda rəqəmsalaşma, müasir texnologiyalardan istifadə etmək sahəsində çox böyük imkanlar və potensial var. Bu potensial aşkarlanmalıdır, böyüməlidir və ondan istifadə genişlənməlidir. Məsələn, kənd təsərrüfatı primitiv üsullara əsaslanan, müasir texnologiyalardan zəif istifadə edilən bir sahədir. İnkişaf etmiş ölkələrdə fermerlər suvarma sistemlərini kompüter üzərindən idarə edir. Yaxud İsraildə bitkilərin əkini elə aparılır ki, əkin sıralarından hansına nə qədər suyunlazım olduğu siqnallar vasitəsilə, internet üzərindən kompüterə və ya telefona ötürülür. Sonra suvarma mərkəzindən həmin sıraya lazım olan miqdarda su ötürülür. Bu, çox sadə texnologiyadır.

Təhsil sistemi də yetərincə kompüterləşməyib, internetin imkanlarından istifadə aşağı səviyyədədir.

Eynilə bütövlükdə sənayemiz daha çox köhnə texnologiyalardan yararlanır. İstehsal texnoloji mürəkkəbliyinə görə 4 mərhələyə bölünür. Yüksək, orta yuxarı, orta aşağı və aşağı texnoloji. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, bizim məhsullarımız aşağıdakı 2 mərhələyə uyğundur. Yuxarı 2 texnoloji potensial daha çox internet və rəqəmsal texnologiyalar üzərində qurulub.

Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, biz istehsalda yüksək texnoloji proseslərin tətbiqinə keçsək, daha çox rabitə və internet potesialının artırılmasına ehtiyac var. Yəni, potensial böyükdür.

- Bu sahədə dövlət və özəl müəssisələrin mövqeyi necədir?

- Rabitə və informasiya xidmətləri sahəsində özəl şirkətlərlə dövlət şirkətləri paralel fəaliyyət göstərir. Məsələn, mobil rabitədə özəl şirkətlər var, amma “Azercell”in timsalında dövlət şirkətləri də mövcuddur. “Azercell”in payının 51,3 faizi dövlətə məxsusdur.

Sabit şəbəkə telefon sektoruna baxdıqda görürük ki, burada da “Aztelekom”, “Baktelekom”, “Naxtel”in timsalında dövlət şirkətləri var.

Eyni zamanda internet xidmətləri sektorunda dövlət və özəl şirkətlərin paralel iştirakı müşahidə edilir. Burada 50-yə yaxın internet xidməti göstərən şirkət, yəni provayder fəaliyyət göstərir. Onun təxminən 47-si özəl şirkətlərdir. Ölkəmizə beynəlxalq internet kanallarından interneti alıb ötürən 2 şirkət var. Onların hər ikisi özəl şirkətdir.

Sektorda paralel fəaliyyət müşahidə edilsə də dövlət şirkətlərinin hökmran paya sahib olduğu görünür. Mobil rabitə bazarında özəl şirkətlər üstün mövqeyə malikdir. Amma digər 2 vacib sektorda dövlət şirkətlərinin aşkar üstünlüyü var. Sabit telefon şəbəkəsi sektorunda müştəri bazasının 96-97 faizi 3 dövlət şirkətinə məxsusdur. Faktiki olaraq sabit telefon şəbəkə bazarında 3 faizi özəl şirkətlərə məxsusdur. Bu sektorda tam dövlət monopoliyası var.

İnternet sektorunda da dövlət şirkətlərinin üstünlüyü var. Provayderlərin 47-i özəl şirkətdir. Belə başa düşülə bilər ki, üstünlük özəl şirkətlərə məxsusdur. Amma internet xidmətlərindən əldə edilən vəsaitin təxminən yarısı dövlət şirkətlərinə çatır. Bu, o deməkdir ki, 3-4 dövlət şirkəti internet xidmətlərindən gələn gəlirin yarısını əldə edir. Faktiki olaraq internet bazarında dövlət şirkətləri böyük paya sahibdir.

- Dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməyə çıxarılması, sektorun liberallaşdırılması səmərəliliyin əldə edilməsi baxımından əhəmiyyətli ola bilərmi?

- Dünya təcrübəsi göstərir ki, ötən əsrin 80-ci illərindən başlayaraq rabitə və informasiya xidmətləri sektorunda dövlətsizləşmə prosesi gedir və daha çox özəl şirkətlərin üstün paya malik olması baş verir. Bununla bərabər liberallaşma da baş verir.

Unutmayaq ki, özəlləşdirmə təkcə məqsəd deyil. Ola bilər ki, özəlləşmə baş versin, amma liberllaşma baş verməsin. Bu nə deməkdir? Bu o deməkdir ki, özəlləşdirmə olur, iki-üç özəl şirkət yaranır, ancaq monopol dövlət şirkətinin yerində, monopol özəl şirkət yaranır.

Sektorun qarşısında duran vəzifə bu deyil. İstehlakçı üçün lazım olan odur ki, bazarda çoxlu sayda şirkət olsun. Məsələn, mobil rabitə bazarında 3-4 şirkət yox, 5-6 şirkət olsaydı, bazarın 50 faizi bir şirkətin olmazdı. Bazar 15-25 faiz payla 5-6 şirkət arasında bölünsəydi, Azərbaycanın rabitə bazarında daha keyfiyyətli və ucuz xidmət olardı.

Hazırda sabit telefon xətti vasitəsilə internet xidmətləri genişzolaqlı mobil internet xidmətlərdən xeyli ucuzdur. Amma genişzolaqlı mobil internet xidmətləri daha keyfiyyətlidir. Sabit telefon xətti ilə ötürülən internet sürətindən mobil rabitədə daha yüksəkdir. Lakin ev telefonları vasitəsilə bir aylıq internetdən istifadə xərci 10-20 manat olduğu halda mobil internetin bir aylıq davamlı təminatı ən azı 100-120 manata başa gəlir. Mobil internetin dəyəri sabit şəbəkə üzrə verilən internetin dəyərindən az qala 10 dəfə bahadır. Bu nəyin nəticəsidir? Bu, mobil rabitə bazarında rəqabətin olmamasının göstəricisidir. Özəlləşmə var, amma liberallaşma getməyib. Ona görə də bizim məqsədimiz yalnız özəlləşdirmə deyil, onunla bərabər liberallaşma olmalıdır. Çalışmaz lazımdır ki, bazarda daha çox oyunçu olsun, onlar arasında rəqabət olsun, qiymətlər və xidmətlərin keyfiyyətini rəqabət diqtə etsin.

Özəlləşmə və liberallaşma gedəndə istehlakçı nöqteyi nəzərdən iki hədəfə nail olunur, səmərəlilik artır. Birinci, qiymətlər aşağı düşür, mobil internet qiymətləri ilə sabit internet qiymətlərin arasında 10 dəfə fərq yaranmır. Hazırda dünyada sabit şəbəkə vasitəsilə internetə qoşulma miqyası kəskin şəkildə azalır. İnkişaf etmiş ölkələrdə mobil rabitənin və internetin qiyməti o qədər aşağı enir. Avropada, ABŞ-da əhalinin 100 faizi mobil internetlə əhatə olunub. Bu ölkələrdə mobil rabitə bazarında liberallaşma getdiyinə, sağlam rərabət olduğuna görə istehlakçıların marağına uyğun olaraq qiymətlər ucuzlaşır.

İnternetə tələbin artmasının bir səbəbi də mənzillərdə internetə qoşulan qurğuların sayının artmasıdır. İnsanlar internetdən istifadə etməklə televizorda TV kanalları, müxtəlif video materialları izləyirr. Azərbaycanda internetin sürətinin zəif olması, bahalı olması, bu sahədə rəqabətin zəif olması, çeşidli xidmətlərin göstərilməməsi əhalinin mobil internetdən istifadə səviyyəsini zəiflədir.

İkincisi hədəf xidmətlərin keyfiyyətidir. İnternet daha sürətli və kəsintisiz olmalıdır. Liberallaşma bu hədəfə nail olmağa da kömək edəcək.

- Sizcə, rabitə və informasiya sektorunda göstərilən xidmətlərin keyfiyyəti və dəyəri uyğundurmu?

- Avropa ölkələrində əhalinin 90 faizdən çoxu genişzolaqlı mobil internetdən istifadə edir. Onların telefonları, mobil qurğuları daim internetə qoşulu olur. Azərbaycanda bununla bağlı məlumat yoxdur. Çünki məlumat açıqlanmır. Bu onunla bağlıdır ki, bizdə vəziyyət pisdir, göstərici çox aşağıdır. Mobil internetdən davamlı istifadə edilməməsinin səbəbi keyfiyyətin aşağı olması və qiymətlərin yüksək olması ilə bağlıdır.

İnternetin fasiləsiz, kəsintisiz verilməsi sabit şəbəkə internet xidmətlərində də müşahidə edilir. İnternetin sürətinin aşağı olması pandemiya dövründə özünü daha qabarıq biruzə verdi. Onlayn dəsrləri sabit aparmaq mümkün olmadı. Tez-tez internet əlaqəsi kəsilirdi.

Sabit şəbəkədə internet xidmətinin haqqı öncədən alınır və abunə haqqının vaxtı bitdikdən bir saat sonra internet kəsilir. Amma elə olur ki, istehlakçının interneti 1-2 gün kəsirilir və heç kim buna görə kompensasiya ödəmir. Deməli, xidmətdə keyfiyyət aşağıdır.

Qiymətlər yüksəkdir, bizim gəlirlərimizlə müqayisədə internet qiymətləri çox yüksəkdir. Məsələn, əhalinin gəliri ilə 100 Mb internetin qiyməti arasında olan fərq Avropada olan oxşar göstəricidən xeyli azdır. Avropalı gəliri ilə daha çox internetdən istifadə edə bilir. Ola bilər ki, mütləq ifadədə Avropada olan qiymətlər bizdə olan qiymətlərdən 2 dəfə yüksəkdir. Amma onların aldığı əmək haqqı Azərbaycanda olan əmək haqqı səviyyəsindən bir neçə dəfə yüksək olduğundan internet xidmətləri daha ucuzdur. Biz qiymət fərqini müqayisə edən zaman gəlirləri nəzərə almalıyıq.

Rasim Həsənov: "Azərbaycanda su ilə təminatda ciddi problemlər yaşanmaqdadır"


Azərbaycanda su sektorunun fəaliyyəti həmişə ciddi müzakirə mövzusu olub. Müasir dövrdə su probleminin daha da kəskinləşməsi bu sektora diqqəti artırıb. Buna görə də Ölkə Prezidentinin sədrliyi ilə 2020-ci ilin iyul ayının 27-də Hökumətin su problemlərinə həsr olunan xüsusi toplantısı keçirildi. Həmin toplantıda səsləndirilən məlumatlar göstərdi ki, ölkəmizdə su ehtiyatlarından səmərəli istifadə vacib məsələlərdən biridir.
“İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvü, iqtisadçı professor Rasim Həsənovla müsahibəmizdə sözügedən sahədə mövcud olan problemlərə toxunulub və onların həll yollarına diqqət yetirilib. 

- Azərbaycanın mövcud su ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilirmi?

- Fikrimcə, ökəmizdə su probleminin iki prizmadan: istifadə üçün yararlı su ehtiyatlarının potensialının yetərliliyi və bu potensialdan istifadənin sosial-iqtisadi və ekoloji müstəvilərdə istifadəsinin effektivliyi baxımından araşdırılması vacibdir.

Azərbaycan Prezidenti, hörmətli İlham Əliyevin sədriliyi lə keçirilən, su problemlərinə həsr edilən Hökumət müşavirəsində ölkədə ehtiyatların həcmi və bütövlükdə su istifadəsi ilə bağlı bəzi məlumatlar səsləndirilib. Məsələn, qeyd edildi ki, “bütövlükdə ölkəmizin su mənbələri üzrə ehtiyatları təxminən 35,6 milyard kubmetr qiymətləndirilir. ...Axırıncı dəfə ölkə üzrə yerüstü su ehtiyatları 1970-ci ildə, yeraltı su ehtiyatlarımız isə 1980-ci illərdə qiymətləndirilmişdi. Təxminən 40-50 il keçməsinə baxmayaraq, su ehtiyatları yenidən qiymətləndirilməyib. 35,6 milyard kubmetr su ehtiyatından il ərzində içməli su üçün təxminən orta hesabla 653 milyon kubmetr su götürülür. Götürülən 653 milyon kubmetr suyun təxminən orta hesabla 57 milyon kubmetri, yəni 9 faizi sistemin texnoloji proseslərinə sərf edilir, 286 milyon kubmetr su isə müxtəlif sərflərə silinir. Yalnız təxminən 283 milyon kubmetr su – bu, şəbəkəyə daxil olan suyun 45 faizi, götürülmüş suyun isə 50 faizi deməkdir, istehlakçılara çatdırılır. Yəni, istehlakçılara verilən su itkiyə gedən sudan azlıq təşkil edir. ”

Hesab edirik ki, Ölkə Başçısının bu fikirləri yetərlidir ki, Azərbaycanda su ehtiyatlarından istifadənin faktiki aşağı effektivliyə malik olması qənaətinə gəlinsin.

Qeyd etdiyimiz kimi, sudan istifadə potensialını ilk olaraq ehtiyatların xarakteri baxımından qiymətləndirmək vacibdir. Mütəxəssislərin qiymətləndirmələrinə əsasən, Azərbaycan ərazisində içməyə yararlı sular məhdud ehtiyatlara malik olmaqla qeyri-bərabər paylanıb. Azərbaycan Ekologiya və təbii sərvətlər Nazirliyinin məlumatlarına əsasən, hazırda ölkənin yerüstü su ehtiyatları 27 kubkilometr təşkil edir, quraq illərdə isə bu ehtiyat 20-21 kubkilometrə qədər azalır. Yerüstü su ehtiyatlarının mənbələrini çaylar, göllər, su anbarları və buzlaqlar təşkil edir. Şirin su ehtiyatlarının 70-72 faizi ölkə hüdudlarından kənarda formalaşır.

Qiymətləndirmələrə əsasən, iqlim dəyişmələrinin təsiri nəticəsində su ehtiyatları son onilliklərdə təqribən 15 faiz azalıb. Beynəlxalq iqlim modelləri göstərir ki, 2050-ci ilədək su resurslarımız təqribən daha 15 faizə qədər azala bilər. Əvvəlki dövrlərdə quraqlıq müddəti 2-3 il davam edirdisə, son 8 ildə davamlı quraqlıqlar müşahidə olunur. İqlimin istiləşməsi ölkənin dağ çaylarını qidalandıran qar ehtiyatının və buzlaqların azalmasına da səbəb olur. Yağıntıların azalması Xəzərsahili rayonlar istisna olmaqla, ölkənin bütün regionlarını əhatə edir. Anomal hadisələrin sayı və sel-daşqın proseslərinin təkrarlanması artır. Kür və Qanıq çaylarında sululuq norma ilə müqayisədə 2019-cu ildə 29,2, son 6 ayda isə 45,8 faiz azalıb. Yağıntılar norma ilə müqayisədə 2019-cu ildə 17 faiz, 2020-ci ildə isə 25 faiz az olub. Əsas dağ çaylarımız formalaşan ərazilərdə son 10 ildə yağıntının miqdarı orta hesabla 8,7 dəfə azalmışdır. İqlimin inertliyini əsas götürsək, növbəti onillikdə iqlim norma ilə müqayisədə daha 8 faiz azalmanı ehtimal etmək olar.

Qeyd olunan Hökumət müşavirəsində həmçinin qeyd edildi ki, “2004-cü ildə Azərbaycanda içməli su ilə təminat 40, Bakı şəhərində içməli suyu davamlı şəkildə alan əhalinin sayı 29 faiz səviyyəsində idi. Hazırda bu rəqəmlər 70 və 82 faizə çatıbdır”.

Mütəxəssislər tərəfindən ilk dəfə tərtib olunan su təsərrüfatı balansına əsasən, 2020 ildə ölkənin su ehtiyatları ötən illə müqayisədə 2,8 milyard kubmetr az - 34,1 milyard kubmetr həcmində proqnozlaşdırılır. O cümlədən ilin əvvəlinə su anbarlarında qalıq 10,6 milyard kubmetr təşkil edib, il ərzində ölkə üzrə formalaşan su ehtiyatlarının 23,5 milyard kubmetr olacağı gözlənilir. Proqnoza əsasən, cari ildə ölkə üzrə formalaşan yerüstü su ehtiyatlarının 70 faizini qonşu ölkələrdən daxilolmalar, onun da təqribən yarısını təkcə Kür çayı təşkil edir.

Beləliklə, demək olar ki, müasir dövrdə Azərbaycanda əhalinin içməli su ilə təminatında və həmçinin kənd təsərrüfatının suvarma suyu ilə təhciz edilməsində ciddi problemlər yaşanmaqdadır. Qeyd olunan məqamlar, su təminatının təşkilinin çox ciddi maliyyə -investisiya tələblərinə malik olduğunu nəzərdə aldıqda ölkədə su təminatı sisteminin fəaliyyətinin texniki-ekoloji aspektlərinə onun maliyyə-iqtisadi əsaslandırmaları ilə birgə baxılması son dərəcə vacibdir.

- Su idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi və su itkisinin azaldılması üçün hansı addımlar atılmalıdır?

- Dünya təsrübəsində su ehtiyatlarının idərəçiliyində təkmilləşdirmənin 3 istiqamətini müəyyənləşdirmək mümkündür:

1. Dövlətin birbaşa iştirakının genişləndirilməsi- belə yanaşmanın neqativləri səmərəliliyin azalması, yerli xüsusiyyətlərin nəzərə alınmaması səbəbindən təsərrüfatçılıq mühütinin pisləşməsi və dövlət büdcəsi xərclərinin əhəmiyyətli artımına səbəb ola bilir;

2. İdarəçiliyin, o cümlədən istismar funksiyalarının daha aşağı səviyyəyə ötürülməsi – özəlləşdirilmiş obyektlərin investisiya cəlbediciliyi və rəqabət mühiti olduqda milli maraqlara cavab verə bilər. Beləki bu yanaşma su idarəçiliyində “hövzə” prinsipinin pozulmasına, iri layihələrin realizasiyasına və su obyektlərinin qorunmasımın səmərəliliyinin aşağı düşməsinə və beləliklə də milli maraqlara xələl gətirə bilər;

3. Kompensasiyalı variant- idarəçiliyin müxtəlif səviyələrdə məhdudlaşdırlmasını, dövlətin su təsərrüaftçılığında səmərəliliyin yüksəldilməsini, büdcə vasitələrinin effektiv istifadəsini və su hövzələrinin zərərli təsirlərdən qorunmasını təmin edə bilər.

Son dövrlərdə bir sıra qabaqcıl ölkələrdə istehsalın resurs tutumluluğunun müxtəlif aspektlərinin qiymətləndirilməsi təcrübəsi genişlənməkdədir. Ənənəvi olaraq belə qiymətləndirmələr sırasında ən az fikir verilən istiqamət istehsalın su tutmululuğunun qiymətləndirilməsi hesab edilir. Lakin bütövlükdə su ehtiyatlarının xroniki çatışmazlığının getdikcə dərinləşməsi bu amilə diqqətin yetərincə yüksəlməsinə səbəb olmuşdur. Araşdırmalar göstərir ki, istehsalın su tutumluluğu göstəricisi ölkələr arası müqayisədə geniş spektrdə dəyişir. Ekspert qiymətləndirmələrinə əsasən Azərbaycanda iqtisadiyyatın su tutumluluğu ÜDM-ə nisbətdə 13% təşkil edir.

- Su balansının tərtib olunması bu məsələdə nə dərəcədə əhəmiyyət kəsb edir?

- Su idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsinin mühüm bir istiqaməti düzgün Su balansının tərtib olunmasıdır. Bu məsələ məlum Prezident müşavirəsində Dövlət Başçısı tərəfindən haqlı olaraq kəskin şəkildə qoyuldu. Nəzərə almaq vacibdir ki, Azərbaycanda mövcud su ehtiyatlarının yalnız 20% yaxın hissəsi ölkə daxilində formalaşır. Qeyd etməyi məqsədəuyğun hesab edirik ki, Dünyada daxili su axınları hesabına adam başına düşən su ehtiyatlarının ən aşağı olduğu 12 ölkə sırasında Azərbaycan aşağıdan 10-cudur. Fikrimizcə bu fakt ölkəmizdə su probleminə diqqətin dahada ciddiləşməsi və müvafiq struktur və şirkətlərin fəaliyyətinə daha tələbkar yanaşmanı zəruri edir.

Qeyd olunanları nəzərə alaraq hesab edirik ki, təcili olaraq Azərbaycanda Sudan istifadənin yaxşılaşdırlıması və problemlərin həlli üçün qüvvədə olan Su məcəlləsi ilə yanaşı Su strategiyası formalaşdırlmalı və realizasiyası təmin eidlməlidir. Araşdırmalar göstərir ki, ölkəmizdə sudan istifadənin strateji hədəfləri müasir inkişaf mərhıləsində ictimai məhsul istehsalının su tutumluluğu, su itkisi, su hövzələrinin çirklənməsinin aşağı salınması kimi müəyyənləşdirilməlidir. Qeyd olunanlar həm içməli həm də istehsal məqsədli su istifadəsində vacibdir. Belə ki, dünya təcrübəsi və istehsal prosesinin mahiyyəti baxımından hesab olunur ki, su tutumluğunun azadılması faktiki olaraq istehsalın enerji tutumluğunun azadılması doğurur və buna görədə bütövlükdə xərclərin azalması, sudan istifadənin nəticəliliyinin yüksəlməsi baş verir.

21 Eylül 2020 Pazartesi

İnqilab Əhəmədov: ““Azəriqaz”ın ayrıca statusa malik olan dövlət müəssisəsinə çevrilməsi daha məqbuldur”


Dövlət şirkətlərinin dövlət büdcəsindən asılılığını azaltmaq məqsədilə təklif edilən variantlardan biri də həmin şirkətlərin özəlləşdirilməsi və ya uzunmüddətli idarəetməyə verilməsidir. Dövlət büdcəsindən daha çox vəsait cəlb edən təşkilatlar arasında “Azəriqaz” da var. Bu təşkilat 2019-cu ildə dövlət büdcəsinə 34,2 milyon manat vergi ödədiyi halda, büdcədən müxtəlif layihələrlə bağlı olaraq 462,3 milyon manat vəsait alıb.

Yaranmış vəziyyətdə təklif edilən variantlardan biri də “Azəriqaz”ın SOCAR-dan ayrılaraq uzunmüddətli idarəetməyə verilməsi, yaxud özəlləşdirilməsidir. Bu variant nə dərəcədə əlverişlidir?

“İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvü, iqtisadçı, professor İnqilab Əhmədovla söhbətimizdə bu və digər suallara aydınlıq gətirilib.

- “Azəriqaz”ın idarəetməsi SOCAR-ın tərkibində davam etdirilməlidirmi, yoxsa onun statusunda dəyişiklik olunmalıdır?

- 1996-cı ildə “Azəriqaz” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti (QSC) yaradılıb. 2009-cu ilin iyulunda “Azəriqaz” QSC yenidən təşkil edilərək SOCAR-ın tərkibinə daxil olunub. Hazırda SOCAR-ın tərkibində İstehsalat Birliyi kimi fəaliyyətini davam etdirir. “Azəriqаz” qazın istеhsаlı, еmаlı, sахlаnmаsı, nəqli, pаylаnmаsı, həmçinin sənаyе və istеhlаkçı qurğulаrının tikintisi, istifаdəsi, nəzаrəti, sınаğı və sеrtifikаtlаşdırılmаsı, istеhsаlçılаr, pаylаyıcılаr, istеhlаkçılаr və qаz аnbаrlаrı аrаsındа, idхаl-iхrаc və trаnzit məqsədilə qаzın bоru kəmərləri vаsitəsilə uzаq məsаfələrə ötürülməsi və s. üzrə fəаliyyət göstərir.

İndiki status-kvo heç bir tərəfi, nə bütövlükdə iqtisadiyyatı, nə idarəetməni, nə müştəriləri, nə də bütövlükdə cəmiyyəti qane etmir. “Azəriqaz”ın SOCAR-ın tərkibindəki fəaliyyətində yaxşılığa doğru ciddi dəyişikliklər olmadı, daha çox problemlər yaratdı. Buna görə də bu status-kvo dəyişdirilməlidir.

Yaxın dövrlərdə dövlət şirkətlərinin, müəssisələrinin transformasiyası, dəyişdirilməsi, onların idarəedilməsi ilə bağlı ciddi dəyişikliklər gözlənilir. Bu fonda “Azəriqaz”ın ayrıca statusa malik olan dövlət müəssisəsinə çevrilməsi daha məqbuldur.

- “Azəriqaz”ın maliyyə göstəriciləri onun müstəqil fəaliyyətinə imkan verirmi?

- “Azəriqaz”ın maliyyə göstəriciləri hesabatlarda tam əksini tapmır. Ən yaxşı halda, ümumi məlumat daxilində qaz təsərrüfatı ilə bağlı məhdud statistika və analiz üçün heç bir əhəmiyyət daşımayan istehsal göstəriciləri, bəzən isə maliyyə məlumatı ola bilir.

SOCAR-ın illik maliyyə hesabatlarında qaz satışı ilə bağlı bir neçə statistik məlumatlardan başqa Azəriqaz-ın ayrıca istehsalat birliyi olaraq statistik məlumatları dərc edilmir. Bu səbəbdən qaz təsərrüfatı ilə bağlı maliyyə vəziyyətin təhlili və “Azəriqaz”ın nə qədər effektiv fəaliyyət göstərməsini təhlil etmək çətinləşir.

2018-ci ilin dövlət büdcəsində SOCAR üzrə büdcə daxilolmaları 1425,1 milyon manat olub ki, bu da 2017-cı illə müqayisədə 8,2% çoxdur. Bunlar “Azəriqaz” və “Azərkimya” dövlət müəssisələri ilə birlikdə Dövlət Neft Şirkətinin xətti ilə konsolidə edilmiş vergilər və digər ödənişlərdir (fiziki şəxslərin gəlir vergisi istisnadır). Ötən il dövlət büdcəsinin ümumi gəlirlərinin 6,3%-i, dövlət büdcəsinin neft sahələrindən gəlirlərinin (7884 milyon AZN) 15,1%-i, neft sektorundan yığılan vergi daxilolmalarının (2441,5 milyon AZN) isə 58,4%-i SOCAR-ın payına düşüb. SOCAR-ın 2018-ci il maliyyə hesabatında neft və qaz hasilatı bir yerdə, habelə satış və paylaşdırma yenə neft və qazı üzrə birlikdə göstərilib.

2020-ci il 6 avqust tarixində dövlət başçısı dövlət müəssisələrinin səmərəsiz fəaliyyətini kəskin tənqid edərək, məhz qazlaşdırma işinin dövlət hesabına aparılmasını, əvəzində SOCAR və digər dövlət müəssisəlrin büdcədən yardım almasını qəbuledilməz sayıb.

Beləliklə, bu misal şirkətin maliyə idarəetməsində və bütövlükdə fəaliyyətində ciddi çatışmazlıqların olmasının və onun islahata ehtiyacı olmasını nümayiş etdirir.

- Belə vəziyyətdə “Azəriqaz”ın özəlləşdirilməsi və ya idarəetməyə verilməsi variantı nə dərəcədə əlverişli ola bilər?


- Bu məsələdə konkret və ehtiyatlı olmaq lazımdır. Özəlləşdirmə bütövlükdə qaz təsərrüfatına münasibətdə olmalıdırmı, yoxsa hansısa bir sahə özəlləşdirilməyə çıxarılmalıdırmı? Qaz böyük bir sərvətdir və ondan istifadə çoxpilləli, çoxmərhələli idarəetmə sayəsində mümkün olur. Bunun yeraltı sərvət kimi çıxarılması və nəql edilməsi bir işdir, ayrı bir biznesdir. Qazın hasilatı və nəqli çox geniş və ağır sahədir. Hazırda bu işləri SOCAR həyata keçirir. Son mərhələ qazın müştərilə satılması, bununla bağlı xidmətin təşkili ayrı bir fəaliyyət sahəsidir. Bu kontekslərdə mümkün özəlləşdirmə planlarına baxmaq lazımdır.

Mən hesab edirəm ki, bu məsələdə qabaqcıl ölkələrin yaxşı təcrübəsinə baxmaq lazımdır. Avropada kifayət qədər maraqlı təcrübə var. Həmçinin qonşu ölkələrdə də maraqlı təcrübələr mövcuddur. Fikrimcə, təbii inhisar xarakterli müəssisələrin müştərilərlə işləyən hissəsi özəlləşdirilə və ya idarəetməyə verilə bilər.

Ancaq qazın nəql edilməsi əksər ölkələrdə dövlətin strateji işidir və mən bunun özəlləşdirilməsini təsəvvür edə bilmirəm. Yaxud, qazın yerin təkindən çıxarılması işi SOCAR-ın biznesidir və hesab edirəm ki, dövlət neft şirkətində qalması daha məqbul variantdır.

“Azəriqaz”ın müştərilərlə işləyən hissəsinin rəqabətliliyin, hesabatlılığın, məsuliyyətlililiyin, biznes prinsiplərinin, xərc-fayda prinsiplərinin bərqərar edilməsi üçün özəlləşdirməsi arzu ediləndir.

- İstehlakçıların qazla təchizatının yaxşılaşdırılması məqsədilə dövlət büdcəsindən “Azəriqaz”a maliyyə dəstəyi verilir. Gələcəkdə də maliyyə dəstəyin gücləndirilməsinə ehtiyac varmı?

- Hazırda “Azəriqaz” faktiki olaraq SOCAR-ın kölgəsində qalıb. SOCAR böyük vergi ödəyicisidir, böyük gəlir generatorudur, eyni zamanda dövlət büdcəsindən ən çox vəsait alan təşkilatdır. Böyük məbləğdə vəsaitin SOCAR-a ayrılmasının səbəblərindən biri də “Azəriqaz”la bağlıdır. Hər il SOCAR-a qaz təsərrüfatı ilə bağlı ayrı-ayrı proqramlar çərçivəsində, xüsusən də qazlaşdırmanın yaxşılaşdırılması proqramları çərçivəsində istisnasız olaraq böyük məbləğdə büdcədən vəsait ayrılır.

Belə bir vəziyyət böyük suallar doğurur. “Azəriqaz”da hesabatlılıq yüksək səviyyədə deyil, ayrı-ayrı məqamlarda korrupsiya halları qeydə alınır. Burada qaranlıq qalan məsələlər çoxdur. Prinsipcə, istehlakçılara qazın verilməsi sahəsinə biznes kimi baxılmalıdır. Bu təsərrüfat pul qazanıb, inkişaf proqramları çərçivəsində müəyyən investisiya qoymaq imkanına sahib olmalıdır. Qoyulan investisiyalar isə fayda gətirməlidir. İndiyə qədər belə olmalıydı.

Yaxud, əgər bu, mümkün olmayıbsa, konkret proqramlar çərçivəsində ünvanlı şəkildə pulun nəyə xərclənməsi, niyə görə həmin pulun “Azəriqaz”ın öz vəsaiti hesabına yox, dövlətin və ya büdcənin vəsaiti hesabına təmin edilməsi əsaslandırılmalı idi. Bu halda daha aydın olardı ki, qazlaşdırma ilə bağlı ayrılan vəsaitlər niyə dövlət büdcəsindən gəlir, niyə şirkətin və ya birliyin öz vəsaiti hesabına ödənilmir. Burad çoxlu sayda uyğunsuzluqlar var. Daxili bazardakı qiymətin xarici bazardakı qiymətlərdən fərqliliyi, “Azəriqaz”ın müştəriyə satdığı qazın maya dəyərinin hansı məbləğdə olması dəqiq göstərilməlidir, itkilərin çox yüksək olmasının səbəbləri dəqiq izah olunmalıdır.

Bu problemlərlə bağlı çoxlu suallar yaranır. Sualların çox olmasının səbəbi ondan xəbər verir ki, bu sahədə idarəetmə arzuedilən səviyyədə deyil və buna görə də hesabatlılıq, şəffaflıq yoxdur.

Mövcud vəziyyətlə əlaqədar olaraq hər il SOCAR-ın və “Azəriqaz”ın ən böyük niyyətlərindən biri mümkün qədər çox vəsaiti büdcədən əldə edib, qazlaşdırma istiqamətində sərf etməkdir. Bu hal biznes baxımından normal sayıla bilməz.


20 Eylül 2020 Pazar

"İri Dövlət Müəssisələrinin Səmərəliliyi Məsələləri" mövzusunda təlim-seminar keçirilib



Sahibkarlığın və Bazar İqtisadiyyatının İnkişafına Yardım Fondu ABŞ-ın Beynəlxalq Özəl Sahibkarlıq Mərkəzinin maliyyə dəstəyi ilə jurnalistlər üçün “İri Dövlət Müəssisələrinin Səmərəliliyi Məsələləri” mövzusunda təlim-seminar təşkil edib. ZOOM formatında təşkil edilən təlim sentyabrın 19-20 tarixlərini əhatə etməklə iki gün olub.

Təlimin birinci hissəsi sentyabrın 19-da keçirilib. On jurnalistin iştrak etdiyi təlimdə media nümayəndələri birinci gün ekspert Abil Bayramovun "İri dövlət müəssisələrinin səmərəliliyinin artırılması istiqamətində normativ aktlar" mövzusunda, iqtisadçı, professor Rasim Həsənovun "İri dövlət müəssisələrinin səmərəlilik problemlərinin həlli istiqamətləri" mövzusunda, iqtisadçı Samir Əliyevin "SOCAR-ın fəaliyyətində şəffaflıq və hesabatlılıq" mövzusunda məruzələrini dinləyib.

Təlimin sentyabrın 20-da keçirilən ikinci günündə daha 3 ekspert məruzə ilə çıxış edib. Jurnalistlər, iqtisadçı, professor İnqilab Əhmədovun "Azəriqaz İstehsalat Birliyi: səmərəliliyi artırmaq istiqamətləri" mövzusunda, iqtisadçı Rövşən Ağayevin "Telekommunikasiya sektorunda idarəetmə səmərəliliyinin artırılması perspektivləri" mövzusunda, iqtisadçı, professor Azər Mehtiyevin "Azərbaycan Dəmir Yolları: səmərəliliyin artırılmasına ehtiyac varmı?" mövzusunda olan məruzələrini dinləyiblər. 

Tədbirdə hər məruzə ilə bağlı jurnalistləri maraqlandıran suallar ekspertlər tərəfindən cavablandırılıb.





19 Eylül 2020 Cumartesi

Samir Əliyev: “SOCAR-ın orta və uzun müddətli dövrə hədəflənən vahid İnkişaf Strategiyasının işlənib hazırlanması vacibdir”

Azərbaycanda neft və qaz hasilatı sənayesində dövlətin iştirakı Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) vasitəsilə həyata keçirilir. SOCAR təkcə dövlət şirkəti deyil, həm də Azərbaycanın ən böyük şirkətidir, ən böyük vergiödəyicisidir. Şirkət təkcə 2019-cu ildə dövlət büdcəsinə 1,409 milyard manat, Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna 173,6 milyon manat məbləğində vergi ödəyib. Büdcə daxilolmalarının bir qayda olaraq 6%-8%-i, vergi gəlirlərinin 15-17%-i dövlət neft şirkətinin payına düşür. 2019-ci ildə dövlət mülkiyyətində olan vergi ödəyiciləri üzrə daxil olmuş vergi və digər icbari ödənişlərin 76,4%-i SOCAR-ın payına düşüb.

SOCAR-ın ölkə iqtisadiyyatında önəmli paya malik olması onun fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlara ictimai marağı artırır. Bu baxımdan SOCAR-ın fəaliyyətində şəffaflıq və hesabatlılıq, eyni zamanda idarəetmənin müasir standartlara uyğunluq səviyyəsi vacib məsələlərdən biridir.

SOCAR-ın fəaliyyətində ictimaiyyətdə maraq doğuran məsələlərlə bağlı “İqtisadi Forum” ekspert qrupunun üzvü, iqtisadçı Samir Əliyevin fikirlərini öyrəndik:

- SOCAR-ın hesabatlılığını qənaətbəxş hesab etmək olarmı, şirkət fəaliyyəti haqqında yetəri qədər informasiya açıqlayırmı?

- 2014-cü ildə SOCAR-ın Nizamnaməsinə edilən dəyişikliyə əsasən hesabatın dərci məcburi öhdəliyə çevrilib. Şirkət birləşdirilmiş (konsolidə edilmiş) maliyyə hesabatlarını auditor rəyi ilə birlikdə hesabat dövrü başa çatdıqdan sonra növbəti il iyun ayının 30-dan gec olmayaraq internet səhifəsində və dövri mətbu nəşrdə dərc etdirir. Həmin bəndə görə, hesabat dövrü ərzində SOCAR və ya onun törəmə cəmiyyətləri dövlət zəmanəti ilə kredit aldıqda və ya dövlət borcunun xərclənməsi ilə bağlı layihələrdə iştirak etdikdə, həmçinin onlara büdcədən subsidiya, subvensiya, qrant və ya müəyyən səlahiyyətlərin yerinə yetirilməsi ilə bağlı büdcə vəsaiti ayrıldıqda isə hesabatları eyni zamanda, Azərbaycan Maliyyə Nazirliyinə təqdim edir.

SOCAR 2008-ci il yanvar ayının 1-dən etibarən maliyyə hesabatlarının beynəlxalq standartlarına keçib. 2009-cu ildən başlayaraq Şirkət hər il rəsmi internet saytında kənar audit şirkəti tərəfindən hazırlanmış maliyyə hesabatları (Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarına uyğun Konsolidasiya edilmiş maliyyə hesabatları) yerləşdirir.

Şirkət rəsmi internet saytında maliyyə hesabatı ilə yanaşı mütəmadi olaraq “İllik hesabat” (2004-2018-cı illər) və “Davamlı inkişaf üzrə hesabat” (2011-2018-cı illər) tərtib edərək yerləşdirir.

Qanunverici orqan olan Milli Məclisin SOCAR-ın fəaliyyətini yoxlamaq və nəzarət etmək səlahiyyəti məhdududur. Milli Məclisin orqanı olan Hesablama Palatasının SOCAR-ı məhdud həddə yoxlamaq səlahiyyəti mövcuddur. Ancaq bu vaxta qədər SOCAR-ın fəaiyyətinin yoxlanılması ilə bağlı məlumat yoxdur.

Şirkətin saytında 2009-cu ildən sonra maliyyə hesabatları yerləşdirilib. İndiyədək saytda yerləşdirilmiş və audit yoxlamasından keçmiş illər 2009-2019-ci illəri əhatə edib. Bu müddətdə yalnız bir şirkət - Ernst and Young Holding şirkəti tərəfindən audit aparılıb.

Azərbaycan ərazisindəki neft və qaz yataqlarının axtarışı, kəşfiyyatı və işlənməsi, neftin, qazın və qaz kondensatının hasilatı, emalı və nəqli, neft və neft-kimya məhsullarının, qazın daxili və xarici bazarlarda satışı ilə məşğul olan dövlət şirkətinin - SOCAR-ın fəaliyyəti cəmiyyətin daim diqqət mərkəzində olub və müxtəlif müzakirə yol açıb. Vətəndaş cəmiyyəti, o cümlədən KİV bu qurumdan lazımi məlumatları əldə etməkdə çətinlik çəkir. Şirkət fəaliyyəti barədə maliyyə və fəaliyyət hesabatları yerləşdirməsinə rəğmən ictimaiyyətə açıq olmaqda maraqlı görünmür. Rəsmi internet saytında son dövrlər xəbərlərin, xüsusən də satışla bağlı xəbərlərin seyrəlməsi müşahidə edilir. Şirkətin birgə və törəmə müəssisələrinin maliyyə və proqram fəaliyyəti barədə hesabatlara rast gəlinmir.

- Şirkətdə korporativ idarəetmə standartları beynəlxalq tələblərə uyğundurmu?

- SOCAR-da korporativ idarəetmə standartları tətbiq edilmir. Şirkətin Bakı Fond Birjasında emitent olaraq yerləşdirdiyi prospektdə qeyd edilir ki, Azərbaycanda xüsusi olaraq korporativ idarəetmə standartları mövcud olmadığından şirkətlərin idarəetmə forması ümumi olaraq Mülki Məcəllə ilə müəyyən edilir və SOCAR-ın hazırkı korporativ idarəetmə orqanlarının Azərbaycanın müvafiq qanunvericiliyinə uyğun yaradılması iddia edilir.

Şirkətin əksər hesabatlarında korporativ idarəetmə standartlarının tətbiqi dəfələrlə vurğulanır. Ancaq araşdırmalarımız göstərir ki, idarəetmə prinsipləri nəinki korporativ idarəetmə standartlarına, hətta şirkətin istinad etdiyi Məcəllənin tələbləri ilə tam uyğunluq təşkil etmir. Məcəllədə korporativ idarəetmənin vacib elementləri əksini tapsa da SOCAR-ın idarəetmə strukturunda buna rast gəlmək olmur.

Nizamnaməyə görə, SOCAR-ın strukturuna rəhbərlik, Şirkətin Şurası, 5 Komitə (Audit, Risklərin idarə edilməsi, Satınalmalar, Kadrların idarə edilməsi, İnformasiya təhlükəsizliyi komitələri), Baş ofis, filiallar, nümayəndəliklər və hüquqi şəxs statusuna malik olmayan təşkilatlar (İdarələr), ortaq Neft Şirkətləri və Şirkət tərəfindən yaradılan təsisatlar daxildir. SOCAR-ın idarəetməsində ümumi yığıncaq və onun seçdiyi müşahidə şurası mövcud deyil. Yeganə olaraq idarə heyəti funksiyasını yerinə yetirən Şirkət Şurası mövcuddur. Faktiki olaraq ümumi yığıncaq və müşahidə şurası funksiyalarını ölkə prezidenti icra edir. Şirkətdə qarşılıqlı nəzarət mexanizmləri mövcud deyil, nəzarət ancaq birtərəfli - şirkətin prezidenti tərəfindən sərəncamında olan strukturlara nəzərdə tutulur.

Şirkətin təşkilati-hüquqi formasının mövcud “dövlət müəssisəsi” statusundan təsərrüfat cəmiyyəti forması olan və səhmləri dövlətə məxsus səhmdar cəmiyyəti statusuna keçidi təmin edilməlidir.

Korporativ idarəetmə standartlarını tətbiq etməsi üçün nizamnaməyə dəyişikliklər edilərək idarəetmə strukturu dəyişilməli, hazırda fəaliyyətdə olan Şirkət Şurası ləğv edlməlidir. Əvəzində ölkə prezidenti tərəfindən təyin edilən strateji idarəçiliyə cavabdeh Müşahidə Şurası (və ya Direktorlar Şurası) yaradılmalıdır. Müşahidə Şurasının (və ya Direktorlar Şurası) isə icraçı qurumun - İdarə Heyətinin və Nəzarət-Təftiş (Audit) Komitəsinin rəhbər və işçilərini təyin edir.

Nizamnaməyə Şirkəti idarə edən strukturların (Müşahidə Şurası, İdarə Heyəti, Nəzarət-Təftiş (Audit) Komitəsi) rəhbər və üzvlərinin peşəkarlığına dair tələblər daxil edilməlidir.

- SOCAR-ın dövlətlə maliyyə münasibətlərini tənzimləyəcək dəqiq və aydın qaydalar sistemi mövcuddurmu?

- Mövcud qaydalar SOCAR-la dövlət arasında xüsusi yanaşmanı özündə əks etdirmir və dövlətlə adi müəssisə ilə olan münasibətlərdən demək olar ki, fərqlənmir.

Dövlət tərəfindən SOCAR-a maliyyə vəsaitlərinin ayrılması daha çox nizamnamə kapitalı və ya kredit ayırmaları vasitəsi ilə həyata keçirilir. Azərbaycan Mərkəzi Bankı Borcverən qismində çıxış edərək, borcalan Azərbaycan bankları və təkrar borcalan qismində SOCAR-a dövlət zəmanəti ilə kredit vəsaiti ayırır. Zamin kimi Azərbaycan Hökuməti adından çıxış edən Azərbaycan Maliyyə Nazirliyi, Azərbaycan Mərkəzi Bankı, SOCAR və Azərbaycan bankları arasında dövlət zəmanətinin verilməsi barədə saziş imzalanır.

SOCAR ilə dövlət arasında maliyyə transferinə dair xüsusi münasibətləri əks etdirən yeganə sənəd Nazirlər Kabinetinin 2016-cı ildə qəbul etdiyi “İri dövlət şirkətlərinin gəlirlər və xərclər smetaları haqqında” Qərarıdır. Bu qərar fiskal transfer qaydalarını yox, SOCAR-ın gəlirlər və xərclər smetalarının dövlətin iştirakı ilə tərtibi, təsdiqi və dövlətin nəzarət prosedurlarını tənzimləyir.

Digər sənəd Nazirlər Kabinetinin 26 noyabr 2018-ci il tarixində qəbul etdiyi “Büdcə təşkilatlarının, dövlət adından yaradılan publik hüquqi şəxslərin, büdcədənkənar dövlət fondlarının, səhmlərinin (paylarının) 30 faizi və ya daha artıq hissəsi dövlətə məxsus olan təsərrüfat cəmiyyətlərinin illik maliyyə fəaliyyəti haqqında məlumatlarının, o cümlədən dövlət büdcəsindən verilmiş vəsaitdən və ya onlara ayrılmış əmlakdan istifadəyə aid olan informasiyanın internet informasiya ehtiyatlarında açıqlanması Qaydası”dır. Bu Qaydaya əsasən, SOCAR dövlətə məxsus təsərrüfat cəmiyyəti olduğundan illik maliyyə fəaliyyətləri, o cümlədən dövlət büdcəsindən verilmiş vəsaitdən və ya onlara ayrılmış əmlakdan istifadəyə aid olan informasiyaları özlərinin internet informasiya ehtiyatlarında hesabat dövrü başa çatdıqdan sonra, müvafiq olaraq sonrakı ilin aprel ayının 30-dan gec olmayaraq açıqlamalıdırlar.

Vergi Məcəlləsində də dövlət şirkətlərinə münasibətdə fərqli vergi rejimi müəyyən edilməyib. Yeganə olaraq Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişində (HPBS) iştirak edən və Ələt iqtisadi zonasında vergitutma və vergi nəzarəti, vergi azadolmaları və güzəştləri ilə bağlı məsələlər bu Məcəllə ilə tənimlənmir.

- Dünyanın iri neft-qaz şirkətləri gələcək planlarını açıqlayır, onların bəziləri bərpa edilən enerji növlərinə investisiya qoyuluşunu artıracağını bəyan edir. SOCAR-ın gələcəyə baxış strategiyası olmalıdırmı və burada nələr hədəflənməlidir?

- SOCAR-ın məramı iri beynəlxalq neft-qaz şirkətinə çevrilməkdir. Belə bir iddialı məramın qarşılığında Şirkətin yaxın və ortamüddətli dövr üçün hədəflərini nəzərdə tutan ayrıca hər hansı inkişaf strategiyası mövcud deyil.

SOCAR-ın fəaliyyəti daha çox hökumətin qəbul etdiyi strategiyalarda rol almaq və töhfə vermək olub. Ancaq Şirkətin yaxın və ortamüddətli dövrdə qarşıya qoyduyu hədəflər və buna nail olmaq üçün fəaliyyət planını əks etdirən vahid bir sənədin - strategiyanın olması SOCAR-ın gələcəkdə dünyanın enerji sektorunda hansı rola malik olacağını planlaşdırmaq və hansı digər sektorlara daxil olmaq niyyətinin olub-olmadığını müəyyənləşdirmək çətindir.

SOCAR prezidenti tərəfindən şirkətin rəsmi internet saytında növbəti dəfə yeni Strategiyanın hazırlanması anonsunu verilib. O, açıqlamasında SOCAR-ın 2035-ci ilə qədər olan dövrü əhatə edən yeni strategiyasını McKinsey şirkəti ilə birlikdə hazırlamağa başladığını və yaxın zamanda hökumətə təqdim etməyi planlaşdırdıqlarını bildirib.

Müqayisə üçün qeyd edək ki, Rusiyanın Qazprom şirkəti 2018-ci ildə elektroenergetika sahəsində 2018-2027-ci illəri əhatə edən Strategiya qəbul edib. Qazaxıstanın KazMunayQaz şirkətinin 2025-ci ilə kimi inkişaf Strategiyası mövcuddur.

Dünya bazarlarında bərpaolunan enerjinin payının sürətlə artdığı bir dövrdə neft-qaz hasilatı üzrə ixtisaslaşmış BP şirkəti 2030-cu ilə qədər olan strategiyasının əsas hədəflərini açıqlayıb. Strategiyanın əsas məğzini ənənvi enerjidaşıyıcıların yerini tədricən yaşıl enerjiyə verilməsi təşkil edir. Bunun üçün az karbonlu texnologiyalara investisiyaları artırmaq və neft və qaz hasilatını azaltmaq planlaşdırılır.

Şirkətin orta (5 illik) və uzun müddətli (15-20 illik) dövrə hədəflənən vahid İnkişaf Strategiyasının işlənib hazırlanması vacibdir. Yeni Strategiyada son illər dünyada müşahidə edilən bərpaolunan enerji istehsalı siyasətinin əksini tapması məqsədəuyğun olardı.